449 
trouwens wel andere sporen achter zou gelaten hebben. 
Een derde verklaring, die ik aanvankelijk mogelijk achtte, 
dat het eilandje niets anders dan een zoogenaamde drijftil 
zijn zou, moet geheel worden opgegeven, nu het onderzoek 
geleerd heeft, dat op het eilandje geen spoor van levende water- 
planten zichtbaar is. 
De eenige verklaring ten slotte, die m. i. geheel en al 
bevredigt, is, dat de verrotting der plantenresten , die in groote 
hoeveelheden in den ondergrond voorkomen, tot ontwikkeling 
van koolzuur en koolwaterstofgassen aanleiding geeft, die, 
door den impermeabelen doch zeer weeken bodem belet te 
ontwijken, een zoodanige spanning verkrijgen kunnen, dat zij 
in staat zijn, dien bovengrond over een zekere uitgestrektheid 
op te heffen, totdat zij ten slotte zich met geweld een door- 
tocht banen onder medevoering van een zekere hoeveelheid 
half-vloeibaren veengrond. 
Dat ‘zoowel in 1868 als nu deze uitvloeiing van veengrond 
juist in dit 9 meter diepe wiel plaats had, is dus geen toeval- 
ligheid, maar vindt zijn goede reden in de mindere dikte van 
den bovengrond, die hier door de gassen moest doorbroken 
worden. Zulk een bodeminzinking is te beschouwen als het 
zwakke punt, waar het de gespannen gassen het eerst gelukt 
zich een doortocht te banen. 
Volgens deze verklaring moet de vorming de eilandjes in 
de rawah Pening gerangschikt worden onder de zoogenaamde 
moddervulkanen, die echter met het eigenlijk vulkanisme alleen 
in naam eenige overeenkomst bezitten. 
Op Java is het voorkomen van gespannen gassen, die van 
organische stoffen afkomstig zijn, niet vreemd; ik herinner 
slechts aan de modderwellen van Koewoe, aan de boorgaten 
te Joana en op Onrust, die van groote diepte (200 à 500 M.) 
voortdurend een zeer belangrijke uitstrooming van koolwater- 
stofgassen vertoonen, en aan de vlakte van Ambarawa zelve, 
waar de hoofdingenieur van het mijnwezen P. van Dux, bij een 
boring in de dessa Bedjalin, slechts één kilometer van het 
LJ 
