101 



levande samkjensle med den norske aalmugesmannen. Han 

 hadde vakse upp paa „strilelande", og presteson som han var, 

 hadde han daa kjent seg som stril, aller mest etter han kom 

 paa skulen i Bergen og raaka i strid med bygutane 1 . Reint av 

 seg sjølv maatte den tanken feste rot i han, at bondefolke bar 

 uppe den nasjonale arven fraa gamle dagar; han kom til aa sjåa 

 innafraa paa den norske historia, sjåa meir paa folkevoksteren 

 enn paa regjeringsskipnaden. I motsetninga mellom strilen og 

 byfolke fekk han syn for motsetninga i den norske historia, 

 mellom den norske kjernen og den danske hamen ; dagsens strid 

 vart til eit historisk spursmaal. Denne dagsens strid var Sårs 

 med i fraa sine eigne skuledagar, og han vart meir og meir 

 teken av striden. Han kunde ikkje halde seg utafor. Difor 

 var det at granskartrongen, sambindings-trongen i han vende 

 seg til historia. Han vilde finne svar paa det spursmaale som 

 brann i samtida; han vilde finne samanhengen i den norske 

 historia. 



Sjølve den pris-avhandlinga fraa 1856 som han vart historie- 

 skrivar paa, egga berre spursmaale endaa sterkare fram. Han 

 gav her svar paa kvifor JNoreg laag so syrgjeleg under i Kalmar- 

 unionen : det var for di kongedøme hadde dregje til seg all 

 magta i lande, og for di det ikkje lenger fanst ei norsk yver- 

 klasse med politisk skipnad. Men so maatte spursmaale bli — 

 til den eine sida : koss kunde det ha seg at kongedøme hadde 

 vunne so avgjort yver adel og kyrkje i Noreg, naar det sam- 

 stundes laag under i Danmark og Sverike? — og til den andre 

 sida: koss kunde Noreg vinne styrke til aa reise seg uppatt or 

 vanmagta? 



Det var dette siste spursmaale som brann sterkast i sam- 

 tida, og det var det som Sårs fyrst og fremst gav seg i kast 

 med. I 1858 prenta han dei fyrste innleidings-sidene til den 

 store avhandlinga si um : „Norge under Foreningen med Da7i- 

 mark a , og so kom sjølve avhandlinga i aara 1861 — 65. Det var 

 den fyrste aalvorlege freistnaden paa aa syne fram norsk historie 

 i dansketida. Men arbeide vidka seg ut av seg sjølv: i den 



1 Sjåa barneminna hans i Samlede Værker I. 



