102 



tridje bolken, prenta i 1863, blir det spursmaal um koss det 

 norske samfunde hadde vorte slikt som vi finn det i dansketida. 

 Det er spnrsmaale um heile samanhengen som trenger seg fram, 

 og meir og meir kjenner Sårs seg nøydd til aa skrive heile den 

 norske historia. 



Det var eit livskrav i han, og det kjendest som eit livskrav 

 for sjølve det norske folke. Han har sjølv fortalt koss det var 

 i eit kameratlag han tok paa seg aa skrive ei historisk handbok 

 som skulde prove at skandinavismen gjekk i strid med den 

 norske framvoksteren fraa gamall til ny tid. Historia skulde 

 være vaapne for den norske nasjonaliteten. Vi kann tenke oss 

 at det var i 1866 eller 67 at Sårs la planen til dette arbeide. 

 Daa hadde just striden staatt i Stortinge um ein hærlov som 

 vilde bygge forsvare vaart etter unionelle umsyn; daa kom 

 unions-kommissjonen med framlegge sitt um ein riksakt som 

 vilde føre Noreg og Sverike fram imot ein heilstat under svensk 

 førarskap; daa gav professor Aschehoug ut eit historieverk som 

 freista vise at det var ingen samanheng mellom den gamle og 

 den nye norske historia, — at den nye norske kulturen berre 

 var ein renning av den danske. Det var liksom det norske folke 

 skulde misse baade fyrrtid og framtid. Og mot dette var det 

 Sårs reiste seg med all si aandsmagt. 



Han maatte være baade granskar og tenkar, den mannen 

 som skulde vinne att fyrrtida for Noreg. Og Sårs var baade 

 det eine og det andre. Han brukte tidt sjølv aa gjøne med det 

 historiske handverks-arbeide; han spotta yver dei som kunde 

 sette seg til aa skrive ^krøniker" um kva for eit emne det skulde 

 være; han tala med vanvyrnad um gravar-gjerninga i dustute 

 papirdungar. Han meinte det ikkje fullt so ille som han lest; 

 han opna sjølv fyrelesningane sine paa Universitete i 1870 med 

 „en bestemt Protest" mot urettferdig nedrakking paa den ende- 

 framme faktiske granskinga. Men det er sant at han hadde ein 

 personleg motvilje mot mykje av arkiv-gravinga. 



Det var minne fraa hans eigen ungdom som steig fram i 

 slikt. I fjortan aar (1860—74) var han assistent i Riksarkive, 

 og det er det einaste eg nokosinne har høyrt han tala bittert 



