176 RUMPHIA. 
et simul ita erant site , ut facilé lustrari et ab hostium incursionibus defendi possent. In hae autem re 
idem prorsus egit , quod mercator, qui ingenti copia ejusdem mercis coemtá monopolium ejus sibi 
quam maximé vindicare cupit. Eádem cupiditate ducta et prudentis instar mercatoris cuneta com- 
moda perpendens, qui inde in Societatem possent redundare, dedit operam, ut omnia, quee illi 
consilio exsequendo apta forent , tentaret. Itaque quod hic armis consecuta erat, illic ab alis Moluc- 
carum incolis, qui hanc arborem adhuc colebant و‎ compensationibus aut pactis impetravit, ut scilicet 
ejus cultura nonnisi in insulis Bandanis sub imperio ipsius concederetur et preterquam in his ubivis 
in perpetuum exstirparetur. Quod si haec agendi ratio maximé videtur illiberalis, illis quidem tem- 
poribus, ut diximus , tam saluti gentium Indicarum , quam ipsius Societatis prosperitati pernecessaria 
fuit. Hac solê enim furori factionum و‎ que de cultura ea possidendá internecivo inter se bello 
certabant, occurri poterat. Ab eo quoque tempore prestantissime arboris cultura , prius neglecta, 
nunc vero cure virorum ad eam promovendam constitutorum commissa , longe majori solertiá agebatur, 
;eujus in virtutem nucium moschatarum magna vis fuit ; itaque quemadmodum seculo et dimidio ferê 
post Vir Amplissimus Fanck, Zeylanie prefectus, princeps fuit arboris cinnamomifere Zeylanice 
colende, ita Vir Fortissimus Corn culture Myristice fragrantis primus auctor est censendus. Preterea 
hoc Societatis Indice monopolio semel constituto pretium forense horum aromatum non solum non 
augebatur, sed merx longè prestantior eodem prorsus venibat, quo antea multo vilior, adulterata 
atque exinde e foris plane rejecta, quam Angli, Lusitani Hispanique advehere solebant. Neque tamen 
infitiandum est, pretium illud insigniter imminui potuisse, cum jussu Societatis magna subinde copia 
eorum aromatum deleta fuerit : hec vero pretii imminutio principiis a Societate Indica constitutis non 
magis congruisse videtur, quam mercator coemtas undique merces, quibus spe magni lucri horrea 
replevit, quovis pretio divendi patitur. Ad hac forté quis respondeat, haudquaquam esse verisimile, 
ut quisquam lucri cupiditate ita abripiatur , ut merces aliquas plané delere , quam viliori pretio vendere 
malit : id quod non semel fecerit Societas Indica , totis navium oneribus aromatum combustis. Longé 
abest, ut rem adeo honestati et bonorum consuetudini contrariam excusare velim, quam potius bar- 
baris illis legibus assimilem و‎ quas populi humaniores adhue cum summo suo dedecore tuentur, que, 
1 civitatis salutem spectare videntur, reverá nullá aliá re, quam sordidá commodi cupiditate, nituntur. 
hoc numero, ne de aliis loquar, perfidum illud habeo systema politicum , nostra utique tate sepius 
etatum , bella inter finitimos serendo augendi tuendive imperii; in hoc turpissimum illum morem 
subvertendi quácunque ratione aliarum nationum industriam eique subverse suas opes superstruendi. 
Quid, quod fortissimus setatis nostre imperator , alter ille Alexander, cum systemate suo continentali, 
ut Britannie opes frangeret, omnes terras ipsi subditas obsidione cinxisset, tam immodicé usus est 
potentiá , ut majorem partem mercium Anglicarum, que ubivis in tabernis prostarent و‎ nullo pretio 
possessoribus reddito , publicari et in publico comburi juberet? Recens rei est memoria; neque tamen 
defuerunt, qui tam impotentem libidinem laudibus ad colum tollerent. Quidni miremur igitur, quod 
olim Societas Indica ob ingentem copiam aromatum deletam vulgo diris fuerit devota? — At enim sua, 
non aliena , flammis ingerebat ; jam fructuum merces Indis, qui eos coluerant, soluta, jam navigato- 
ribus , qui eos devexerant, vectura reddita fuerat. Et in hoc ipso cernitur prudentia Societatis Indice, 
quod in Europa, neque jam in India ipsa, tota aromatum onera deleri juberet, aut eorum culturam 
non angustioribus terminis eircumscriberet , scilicet, ut et pactionum de aromatibus ab Indis redi- 
mendis fidem integram praestaret, et simul, nullá sumtuum و‎ quibus vectura in Europam constabat , 
ratione habità, navigationi sue, unde victus tot millium hominum pendebat , tuende augendeque in 
perpetuum prospiceret. i; 
Ceterum mihi quidem persuasum est, Societatem Indicam و‎ pretio harum mercium imminuto , 
majorem in posterum fructum fuisse percepturam. Etenim experientia docet, usum mercium ejus- 
modi, quo viliori pretio constant, eo magis increscere, neque ullá aliá re magis augeri publicam 
prosperitatem , quam mercature incremento inde orto. Hinc certé culturam ejus aromatis per omnes 
rursus insulas Archipelagi Moluccensis , quibus natura illud proprium dederat, extendi necesse fuisset. 
Simul non tam cupidé operam dedissent ali nationes, ut ejusdem culture fierent participes. Huic enim 
cupiditati precipué tribuendum est, quod Galli nuces moschatas anno 1770 in insulas Borbonicas et 
postea quoque in quasdam partes Indie Occidentalis , Angli autem anno 1798 ad Benkoolen in insula 
Sumaträ ac deinde in Bengaliam transportaverint. Quamvis longé absit, ut aliis nationibus eam nucium 
moschatarum culturam invideam, tamen negari non potest, fructus extra propriam earum patriam , 
insulas Moluccas , perceptos primo statim aspectu inferiori virtute dignosci et longè minoris esse præ- 
stantiæ , quam qui adhuc in nostris coloniis , tanquam foris Europæis non apti, rejici solent. Hanc ob 
