O KRAJOWYCH GATUNKACH TRZMIELI. 9 
Q (i robotniea) ma głowę krótką i szeroką, wskutek ezego oczy 
są daleko na boki rozsunięte, język ma bardzo krótki, a na war- 
dze górnej są trzy wgłębienia, po których mniejsze okazy odróżnia 
się od podobnych ubarwieniem robotnie z gatunku B. soroénsis, 
który w odpowiedniem miejscu ma tylko jedno zagłębienie. Typo- 
wo ubarwiona Q ma przedplecze i druga obrączkę kałdunową od 
góry żółtą, ostatnie trzy obrączki białe, a resztę ciała pokryta 
gęstymi, a krótkimi, czarnymi włoskami. Ton barwy żółtej jest 
u różnych osobników różny, tak dalece, że Lineusz i wielu pó- 
Zniejszych autorów rozdzieliło je na dwa gatunki. 
Odmiana a) przedpleeze i 2-ga obrączka kaldunowa jest ciemno- 
żółta, prawie brunatna (B. terrestris L.). 
Odm. b) odpowiednie miejsca są jasnożółte (B. lucorum L.). 
dwie te odmiany znajdowałem bardzo często, gniazda 
jednak B. lucorum napotykałem częściej aniżeli odmiany typowej. 
Odm. c) w miejscu pasków żółtych ma paski białe (B. autumna- 
is Fa 
Odm. d) Podobna do „c“, ale pasek na drugiej obrączce kałdu- 
nowej jest w środku przerwany (B. dissectus Gyllenh. 
et Bohem). 
dmiany te sa u nas równie częste, jak poprzednie, szcze- 
gólnie pomiędzy robotnicami, a nie są niezem innem, wedłu 
znego twierdzenia Hoffera, jak tylko wybladłymi i w części ob- 
tartymi osobnikami B. lucorum. : 
Q jest jak u wszystkich innych gatunków zwykle jaśniej 
ubarwiony, znajdowałem jednak okazy ubarwione tak samo, jak 
iany „a“, a oprócz tego: 
dm. er Od góry cały żółty z wyjatkiem smugi między nasada 
skrzydeł i 3 i 4 obraczki kałdunowej, które są mniej 
lub więcej: wyraźnie zabarwione na czarno; cały sp 
ciała jest jednolicie jasnożółty. U 
Tego ubarwienia samee sa pospolite w gniazdach B. lucorum. 
Odm. J) Przedplecze i dwie pierwsze obraczki kalduna są żółte, 
reszta ciała czarna (B. sporadicus Nylander). 
Tak ubarwione okazy znajdowałem często, ale tylko w oko- 
licach lesistych. 
wione, że łaska wraz z dolnym wyrostkiem ostrza tworzy szczypce, 
otwarte ku wewnątrz. Strzałki są długie, listwowate, w drugiej 
połowie na zewnątrz wywinięte i na końcu ukośnie ścięte). 
We E 
a . © Kształt pojedynczych części przyrządu chwytnego podawany jest zawsze 
tak, jak się przedstawia w me z góry przy naturalnem położeniu całego 
Spraw. Kom, fizyogr. T. XXIX. 2 
