— 57 — 



Verder wordt veel gedronken het sap, ballo, getapt uit de bloemkolven van 

 eenige palmsoorten, voornamelijk echter van den inroepalm (Javaansch arenpalm). 

 Pas afgetapt wordt het minder gebruikt, dan wanneer het reeds in gistenden 

 toestand verkeert. Gewoonlijk doet men er den bitteren bast van den tamboe- 

 boom in om den drank bitter en prikkelend te maken. 



O ok van rijst wordt eene soort ballo gemaakt, genaamd ballo-ase. Zij wordt 

 echter weinig gedronken. 



Dranken van Europeesch fabrikaat worden zoo goed als nooit gebruikt. 



Hoewel niet bepaaldelijk tot de voeding behoorende, dient hier toch mel- 

 ding gemaakt te worden van de in gebruik zijnde opwekkende middelen. In de 

 eerste plaats dient genoemd te worden de sirih, leko, welke, evenals op Java, met 

 pinang, rappo, gambir, gambéré, tabak, tambako en gezuiverde kalk, palejo, ge- 

 kauwd wordt. Ouden van dagen en zij die geen sterk gebit hebben, stampen 

 alle ingrediënten, uitgezonderd de tabak, in een houten of metalen (gewoonlijk 

 zilveren) kokertje met een beitelvormigen stamper fijn, waarna de tabak er aan 

 toegevoegd wordt. Den ganschen dag en ook dikwijls 's nachts, wakker wordende, 

 kauwt men sirih. Gebruikelijk is ook sirih bij bezoek en na afloop van den 

 maaltijd rond te dienen. 



Het rooken van tabak komt zeer zelden voor; alleen maken enkele prinsen, 

 in navolging van ons Europeanen, van sigaren of strootjes gebruik. 



Vrij algemeen wordt in de laagvlakten opium geschoven; in de bergstreken 

 maakt men daarentegen van dit heulsap weinig gebruik. 



Het verbruik breidt zich van lieverlede uit. 



Daar de overleden vorst Koemala sterk tegen het gebruik van opium \v;is. 

 hebben zijne zonen, met uitzondering van Toemailalang matawa, zich steeds daar- 

 van onthouden en ook het schuiven in hunne naaste omgeving tegengegaan, zoo- 

 dat de vorstelijke familie zich in dit opzicht zeer gunstig onderscheidt van de 

 overige Celebesche bestuurders, die nagenoeg allen aan het opiumgebruik ver- 

 slaafd zijn. 



Voor de welriekendheid wordt veelal de tjandoe (toebereide opium) met 

 zeer fijn gesneden biroe-bladeren (licuale Rumph) vermengd. Zeldzaam wordt 

 door vrouwen van het heulsap gebruik gemaakt. 



Geophagie kwam vroeger meer dan thans voor. Doch ook nu nog wordt 

 in enkele streken eene soort aarde, batoe Gowa genaamd, gegeten, voornamelijk, 

 ja bijna uitsluitend door vrouwen ten tijde van hare zwangerschap. 



De batoe Gowa is licht of donkergrijs van kleur, hard, gelp geklonterd 

 meel; zij knarst niet tusschen de tanden. Vermoedelijk zijn de bestanddeelen 

 kiezelzuur, aluinaarde en kalk. Daar de geophagie slechts ai' en toe en. roor 

 zoovere bekend, niet voortdurend geconstateerd wordt, zijn de nadeelige gevolgen, 

 elders waargenomen, nimmer aangewezen kunnen worden; alleen weet men, dat 



