IL, 
Bij deze moeijelijkheden kwam nog de omstandigheid, dat N. IL, is een land, waar onder 
het Europesche, boeken bezittende personeel zooveel mutatie heerscht en waar het bewaren 
van boeken door climatologische en entomologische invloeden zoozeer wordt belemmerd, Werste 
drukken, almanakken en nieuwsbladen verdwijnen snel in Indië en schoolboeken schijnt er de 
leergrage jeugd al zeer spoedig na hunne verschijning te verslinden. 
In weerwil van al die bezwaren heb ik toch jaren achtereen gezocht en gesnuffeld, waar 
ik iets van mijne gading meende te zullen vinden, gedachtig aan het bekende: won prend 
„son bien, où on le trouve’; en, op die wijze te werk gaande, ben ik o, a. veel verschul- 
digd aan de partijtjes diversen” van boekverkoopingen. 
Aanvankelijk was ik voornemens aan deze bibliographie eene geschiedenis van de drukpers 
in N, I. toe te voegen, maar bespeurende, dat ik mij op een glibberig terrein begaf, heb ik 
van dat voornemen afgezien (*). Enkele historische bijzonderheden heb ik desniettemin hier 
en daar tusschen de dorre opgaven van titels, als ter illustrering van mijn werk, inge- 
vlochten. 
De producten der Indische pers houden, wat hun uiterlijk betreft, gelijken gang met de 
tijdsomstandigheden, waaronder zij het licht zagen. Tijdens den bloei der O. L. Compagnie 
was het drukwerk te Batavia wel niet bijzonder fraai, maar toch voor zijnen tijd goed. Papier 
en letter laten in den regel weinig te wenschen over. Maar naauwelijks begint die koning- 
koopman ten val te neigen, of de Bataviasche publicatiën worden al slechter en slechter om 
onder Daendels bepaald onoogelijk te worden. De komst der Engelschen op Java bragt eene 
groote verbetering in het drukken aldaar te weeg, welke verbetering echter na hun vertrek 
geen stand hield. Herst in de laatste 25 jaren kan men zeggen, dat de Indische drukkerijen 
zich allengs tot de hoogte van haren tijd hebben weten te verheffen, hetgeen te meer op 
prijs moet worden gesteld, omdat die inrigtingen, bijna zonder uitzondering, met weinig 
geschikt personeel en dikwerf met gebrekkig materieel moeten werken. Buropesche letter- 
zetters vindt men alleen ter Landsdrukkerij in noemenswaardig aantal; elders verrigten het 
zetten en drukken schier uitsluitend Chinezen en inlanders, wier begrip van typographische 
sierlijkheid bij lange na niet zoo ontwikkeld is als dat van menigeen hunner lotgenooten in 
Europa. Het materieel eener Indische boekdrukkerij moet tot in zijne kleinste bijzonderhe- 
den uit Europa ontboden worden, want papier-, noch inkt-fabriek, noch lettergieterij bestaat 
in N. L. en eene drukpers is aldaar nimmer vervaardigd, welke omstandigheden niet weinig 
bijdragen tot de duurte der Indische drukwerken. 
Van een politiek standpunt beschouwd, levert deze bibliographie eene merkwaardige bijdrage 
tot de kennis van den vooruitgang in algemeenen zin van N. 1, Want terwijl slechts een 20 
of 30tal jaren geleden de pers aldaar jaarlijks niet veel. meer dan 30 à 40 soorten van 
gedrukten opleverde, is gedurende de laatste jaren dat aantal verdriedubbeld en meer. 
Het rijkste jaar aan gedrukten is volgens deze bibliographie het jaar 1865 met 155 titels. 
In het geheel bevat deze bibliographie 3,403 titels. 
(5) Zie over deze geschiedenis: Veth, bijdragen tot de kennis van den politieken toestand van Nederl, 
Indie, Iste stuk, bladz. 17—36. Amsterdam, 1848. 
v. Hoëvell, reis over Java, Madura en Bali, I, bladz, 103 vlg., 200. 
Tijdschrift voor Neêrlands Indië, jaargang 1849, IT, bladz, 165. 
P. A. Tiele, de eerste boekdrukkers te Batavia, in Bibliographische adversaria, M, Nijhoff,II, bladz, 39—43, 

n 
PP WTM TT TP 
