54 § 21. Onbillijkheid Elout ten koste van Van dek Capellen te verheffen. 



„Het was zijn schrandere blik", leest men, „die de Indische toestanden 

 zoo spoedig doorgrondde" ; en het werd mede gezegd en honderdmaal herhaald , 

 dat zoo Elout, en niet Van der Capellen, als landvoogd ware achtergebleven, 

 „hij, in eenige jaren, het aangenomen stelsel van regeering, onwrikbaar op 

 zijne grondslagen zou hebben gevestigd" l ). Maar laten we het dan toch niet 

 vergeten , dat de groote , alles beheerschende zaken , of zéér slecht , óf ten 

 halve, öi in het geheel niet tot een „stelsel" waren gevormd. Zoo het „munt- 

 stelsel" : het mag niet genoemd worden , en dit toch heeft in zoo'n hooge 

 mate het bestuur van baron Van der Capellen ondermijnd; zoo de ge- 

 dwongen gouvernementskof fiecultuur , waaraan nieuw leven werd gegeven, 

 onder een vrijzinnigen naam; zoo de verhuur van gronden aan Europeanen, 

 waarover C. C. G. G. niet waagden te beslissen; zoo het particulier landbezit, 

 dat zij , kort vóór hun aftreden , opdroegen aan eene commissie tot onderzoek ; 

 men weet met welk treurig resultaat 2 ). En wat beheerschte ten slotte al de 

 deelen van de agrarische richting onder het bestuur van landvoogd Van der 

 Capellen? Slag op slag treedt het aan den dag: juist het belang van de 

 gouvernementskoffiecultuur , een der groote zaken, waarvan het behoud aan 

 Elout te wijten was. Zoo hooren wij Meijlan zeggen over de Vorstenlandsche 

 landverhuur : als de menschen toch tot planten gedwongen worden , is het dan 

 niet beter, dat dit het Gouvernement dan dat het de particulier doet 3 )? 

 Bij de bespreking van de Preangertoestanden , in verband met de particuliere 

 landerijen in dit gewest , waren het eveneens Meijlan en Van de Graaff , die 

 opmerkten : wilt ge gouvernementscultuur , dan weg met de particuliere 

 landen; — die men inderdaad om die reden terugnam 4 ). Van der Capellen 

 en zijn raadsman hebben bepaaldelijk den stroom tegen zich gekregen 

 wegens hunne onvrijzinnige richting op agrarisch gebied; maar wat hadden 

 Commissarissen-Generaal dan gedaan tot vestiging van een ■ gezonden staat 

 van zaken in deze aangelegenheden? Zien we later, wat onder gouv. gen. 

 Van den Bosch geschiedde , dan doet deze niets anders dan den door hen 

 ingeslagen weg vervolgen, doch met harde consequentie. En wel Verre, dat 

 men toen den landvoogd terugriep of er in het moederland ontevredenheid 

 ontstond, bracht men hem lof toe. — Nu kan men wel zeggen, dat, als 

 Elout de Commissie- Generaal had opgevolgd, de vrijzinnige richting ge- 

 triomfeerd zou hebben; doch wie of wat staat ons daarvoor borg? Men 

 houde het toch wel in het oog, dat noch Van der Capellen, noch Van de 

 Graaff in hun beleid iets onvrijzinnigs zagen; integendeel, ook zij achtten 

 zich zéér liberaal. Hunne maatregelen beschouwden zij van politioneel en 



!) Gr. H. Van Soest's „Cultuurstelsel" dl. I bl. 109. 



2 ) Zie o. a. Wordingsgeschiedenis. 



3 ) B. bl. 150 N° 85. 

 *) B. bl. 152, 178. 



