§ 21. Tweeslachtigheid in Elout's opvattingen. 55 



economisch gewicht, op gronden van recht en billijkheid volkomen te ver- 

 dedigen, als zijnde niet alleen in het belang van de schatkist geweest, doch 

 ook van land en volk noodzakelijk, „tot redding en instandhouding van de 

 kolonie" '). Welke zekerheid heeft men, dat Van de Graaff's mededeeling 

 niet volkomen juist kon zijn gebleken, waar hij opmerkt, dat als Elout 

 gebleven ware, hij over de zaken een gewijzigd inzicht zou hebben ge- 

 kregen * ) ? Men lette ook eens op de geschiedenis van de Handelmaatschappij. 

 Van der Capellen en zijn raadsman hebben dan toch volkomen juist gezien, 

 dat daarmede aan den vrijen handel tusschen Indië en Nederland een einde 

 werd gemaakt 2 ); nochtans is het Elout geweest, die, weder blind daarvoor, 

 met zijne volkomen instemming aan de oprichting ervan heeft medege- 

 werkt. — Het koffie-stelsel , gewettigd nevens het landrente-stelsel, is de klip 

 geworden, waarop de met 1816 ingewijde vrijzinnige richting zou schip- 

 breuk lijden. Met treffende, met buitengewoon treffende juistheid, lazen wij 

 het reeds elders: „De geheele fout lag daarin, dat men op twee gedachten 

 hinkte, en dat men daartoe wel gedwongen was door moeijelijkheden , die 

 men voor een groot deel aan zich zelf te wijten had. De maatregel van 

 Kommissarissen-Generaal was de eerste stap, die in eene verkeerde rigting 

 werd gedaan , en die , zeker tegen de aanvankelijke verwachting , in 1830 

 aanleiding gaf tot de invoering der verpligte koffijkultuur over geheel Java. 

 Want het was voornamelijk op die ellendige resultaten van de regeling der 

 Kommissarissen-Generaal , dat door den Generaal Van den Bosch gewezen 

 werd, toen hij wilde aantoonen, dat zijn stelsel veel beter was" 3 ). Elout 

 wilde toen niet langer minister zijn, maar hijzelf had tot de uitzending 

 van den man van het Cultuurstelsel medegewerkt 4 ), terwijl dan toch reeds 

 jaren te voren, 'n Van de Graaff de reactionaire opvattingen van Van den 

 Bosch had doorzien 5 ). Straks wordt Elout nogmaals advies gevraagd over de 

 al of niet wenschel ijkheid van met het Cultuurstelsel voort te gaan. Weder is 

 het Elout, die zich voor doorzetten verklaart, en alleen het toepassen van 

 een verzachtingsmiddel in liberalen zin tegelijkertijd aanbeval , „ofschoon ook 

 die halve toepassing niet met zijne denkbeelden strookte 11 , meende de uitgever 

 zijner Nagelaten Papieren 6 ). 



Het is echter juist die halfheid geweest, waardoor reeds de door de 

 Commissie- Generaal gelegde grondslagen van het Landelijk stelsel bedorven 

 werden ; en het is evenzeer deze tweeslachtighenid , die verklaart het tragisch 



>) B. bl. 214. 



*) B. bl. 221, 223, 246, 265, 267, 269, 281. 



s ) Van Alphen, bl. 518. 



4 ) P. J. Elout. Zie bl. XV der Bijdragen van 1851. 



6 ) B. bl. 87, 90. 



6 ) Als noot 4. 



