46 sub a. De koffiecultuur op de part. landen Soekaboemi en Oedjong-Brom. 123 



stuk in de Elout- verzameling van 's Rijks archief berust , doch , evenals vele 

 van die stukken aldaar, niet zuiver is gecopieerd. 



Raffles , in 1813 het landelijk stelsel op Java wettigende , en aldus de 

 gedwongen leveringen en wat daarmede verband hield , opheffende , zonderde 

 er de Bataviasche en Preanger regentschappen van uit: prijzenstoaardige in- 

 richtingen, had Daendels gevonden 1 ), maar „eene grieve voor de mensche- 

 lijkheid, deze uitzondering" , meende zijn tegenstander , de steller der Memorie. 

 De oude Compagnie's regelingen bleven alzoo daar bestaan, doch naar het 

 oordeel der adviseurs van de regeering van gouv.-gen. Van der Capellen, 

 werden de daaruit te trekken voordeelen bedreigd , eensdeels door het smok- 

 kelen van de koffie naar Soekaboemi en Oedjong-Brom, anderdeels door het 

 verhuizen van de dienstplichtige bevolking derwaarts. De elders liggende, 

 onder het Engelsch bestuur verkochte landen hadden oorspronkelijk ook wel 

 kofnetuinen gehad , doch de landheeren lieten ze eenvoudig omkappen , wijl 

 er de cultuur minder gedijde, terwijl de djatibosschen enz. voldoende voor- 

 deelen konden opleveren. De Preanger daarentegen scheen juist het koffieland 

 bij uitnemendheid; Soekaboemi en Oedjong-Brom stonden of vielen er mede, 

 zoodat men begrijpt, welken indruk het moest maken, toen de landheeren 

 zich bij den G-ouv.-Gren. over het gewestelijk bestuur kwamen beklagen , en zij 

 ten antwoord kregen: Waarom kapt gij de koffietuinen niet om?! „Onder- 

 tusschen" , berichtte Van de Graaff in Juli 1821 naar Holland, „levert het 

 als nog vigerend stelsel van de Preanger-regentschappen , in contact met de 

 regten der landeigenaren , naarmate deze de koffij teelt op hunne landerijen 

 uitbreiden, meer en meer moeijelijkheden op; terwijl de sluikerijen, dagelijks 

 toenemende, onder de tegenwoordige omstandigheden, niet kunnen worden 

 tegengegaan" 2 ). Hoe de toestanden waren, door het streven des bestuurs om 

 die sluikerijen den kop in te drukken , beschreef Engelhard aldus : 



„Het stelsel van monopolie in de koffij , dat nu] alleen gesoutineerd 

 wordt in de Preanger Regentschappen en Buitenzorg, is voor de bevolking 

 van deze Landen dubbel hard, omdat hetzelve vergezeld gaat van eene 

 schreeuwende onderdrukking en traiterijën, door de autoriteiten en policie- 

 bedienden, welke onder de voormalige Oost-Indische Comp. niet plaats 

 vonden , wijl het stelsel van monopolie in de koffij over het geheele eiland Java 

 . bestond en het Gouvernement daarin bij uitsluiting handel dreef, en vorderde 

 dus geene voorziening op de Landen om den sluikhandel te beletten. 



„Indien de Inspecteur en Adjunct-Inspecteur 3 ) zich het verschillend lot van de 

 opgezetenen in de Preanger Regentschappen en Buitenzorg met de overige bevol- 



*) Aangehaald door M. L. van Deventer in zijne Opkomst enz., dl. X (1888), bl. LXI1I. 



2 ) B. bl. 178. 



8 ) Van Lawick en Van de G-raaff. 



