§ 46 sub a. De geschiedenis van het land Soekaboemi herdacht. 133 



quaesties met dit land werden door mij uitvoerig behandeld ' ) ; de heer Faes 

 deed het nog eens over in zijne Toelichting, blijkens bl. 47 — 88. 



Onze beider beschouwingen hebben de strekking gehad om in het licht te 

 stellen, dat De Wilde niet geheel ea al gelijk heeft gehad in zijn verzet 

 tegen de beslissingen der Regeering ; nochtans , naar ik den indruk kreeg , is 

 de heer Faes veel gestrenger in zijne afkeuring. Dit brengt er mij toe om 

 het voornaamste incident , dat der koffie , op nieuw onder de oogen te zien , 

 eensdeels wijl het zulk eene gewichtige plaats bekleedt in de bestuurszaken 

 dier dagen; anderdeels wijl ik bij nadere kennismaking met Soekaboemi- 

 stukken tot de overtuiging kwam, dat het goed recht des landheers werkelijk 

 is geschonden geworden. 



Bij de verkoopvoorwaarden van het Engelsche tusschenbestuur was 

 bepaald, dat de bevolking bevrijd was van lieerendienst „en van alle geforceerde 

 leverantiën tegen onevenredige prijzen" 2 ). 



Over de kofjiecultuur stond in de gepubliceerde voorwaarden niets; ter 

 elfder ure verschenen nog additioneele artikelen, die aan de koopers vrijheid 

 gaven, al of niet koffie te planten :i ). Die vrijheid sprak niet vanzelf, omdat 

 op sommige landen, b. v. van Buitenzorg , het servituut rustte de koffie aan 

 het Gouvernement te leveren. In de ireanger bestond, gelijk ik herinnerde, 

 de verplichte koffiecultuur ; de vraag zou kunnen rijzen : bleef die verplichting- 

 op de verkochte landen bestaan. Antwoord: neen; maar als er koffie geplant 

 werd, moest die dan aan het Gouvernement, gelijk tot dusver, geleverd wor- 

 den? De landheer beantwoordde dit evenzeer ontkennend , daar alle gedwongen 

 leveringen en heerendienst waren afgeschaft; met die afschaffing verviel ook 

 voor den landheer de verplichte levering aan de Regeering, want in vrijen 

 arbeid viel tegen de gouvernementsprijzen geene koffie te planten. 



De eerste administrateur van Soekaboemi was de latere eigenaar A. de 

 Wilde. Toen hij met het eind van 1813 de administratie erlangde , was hij 

 nog in dienst der Regeering als kofne-opziener van Bandong. Daar hij niet 

 onmiddellijk zijn ontslag kon nemen, hield hij de zaken van het land slechts 

 gaande; vandaar, zoo is de voorstelling, de koffie van Soekaboemi aan het 

 Gouvernement bleef geleverd , waartegen de eigenaar evenmin bezwaar had , 

 doordien de marktprijs destijds zéér laag en er alzoo geene winst te behalen 

 was 4 ). De Regeering betaalde aan den Landeigenaar één rijksdaalder per 

 pikol van 125 pond — de belooning , die vóór den verkoop de Regent kreeg — 

 en aan de bevolking vier rijksdaalders per pikol van 225 pond. Dat de 

 bevolking nu vrijwillig de koffie leverde , daar de tuinen toch bestonden , is 



») Regl. P. L. bl. 224—227. 



2 ) Zie in Wordingsgeschiedenis de voorwaarden op bl. 113-115, 



3 ) Regl. P. L. bl. 230. 



4 ) Verg. B. bl. 18, 184. 



