§ 52 sub d. Engelhard oordeelt de Celeb. zaken bedenkelijk. 163 



„Onder de voorgestelde verandering was voorwaar geene der onbedui- 

 dendste punten, dat als een onveranderlijk artikel vastgesteld zou worden , dat 

 voortaan de moorden niet meer met eene geldboete zouden kunnen worden afge- 

 kocht, daar tegen was dus niets in te brengen en alle remonstrantie vruchte- 

 loos. Zijne Excellentie konde zich ligtelijk voorstellen , dat eene zaak van 

 dat gewigt en van dien omvang, opzien bij de Celebessche vorsten geven 

 moest, en al was er niets anders op Makasser voorgevallen, als daarop aan 

 te dringen, genoegzaam eene reden uitmaakt, het Gouvernement te mis- 

 trouwen, af te vallen en gewapend aan te vallen. 



„Men moge aan onze zijde deze verandering in de tractaten, als eene 

 niets beduidende zaak hebben aangemerkt , en , dit wil ik als zeker stellen , met de 

 beste trouw en als op billijkheid en regtvaardigheid gegrond geschied te zijn ; 

 dan bij de Celebessche vorsten had dit eene gansch andere beschouwing; zij 

 zagen dadelijk van wat invloed de opvolging van dit artikel zoude zijn op 

 hunne regering en administratie, zoo in het civiele als criminele, en de 

 opvolging van dit artikel hunne magt , èn in het wereldlijke , èn in het geeste- 

 lijke al te zeer krenkte. Het mankeert mij aan genoegzame informatiën van 

 wat aard hunne belangen geweest zijn, die zij daartegen hebben ingebragt; 

 uit het officieele verslag blijkt ten volle , dat dit artikel bij alle de vorsten 

 van Celebes tegenstand heeft gevonden. En mag ik zoo vrij zijn Uwe Excel- 

 lentie daarover mijn gevoelen uit te brengen ? Naar de kennis , die ik van de 

 inlandsche zaken door eene langjarige ondervinding verkregen heb. was hieruit 

 geen ander gevolg te apprehenderen als een generale opstand onder koningen 

 en volken , waarvan de gevolgen niet te berekenen zijn. 



„Onder het bevel van den generaal-majoor Van Geen is onze geheele 

 militaire magt, benevens een corps van vijftien honderd man hulptroepen van 

 den prins van Sumanap , aangevoerd door den Prins zelven , in de rnaand 

 December a. p. naar Makasser vertrokken 1 ). Ik beklaag het lot van onze 

 troepen en niet minder dat van de Celebessche bevolking. Er zullen aan weers- 



l ) Over deze hulptroepen, schreef De Kock het volgende ongedagteekende briefje aan Van 

 de Graaff: 



„Hiernevens een brief van Z. E. den Gouverneur Gen., heden bij mij ontvangen. UEdG. zal 

 zien, dat de Panembahan van Sumanap zich aanbiedt om naar Macasser te gaan; het aanbod 

 is onder zekere wijzigingen niet af te slaan, maar ik vrees, dat men welhaast met de keus 

 verlegen zal zijn, want de sultan van Madura zal zich ook wel aanbieden en wie weet wat dan 

 Prang Wedono doet. 



„Ik heb een kort briefje van den Minister Elout gekregen van 23 Junij ; ik heb het naar 

 Buitenzorg gezonden; hetzelve recommandeert bezuinigingen." — 



De Bataviasche Courant van 5 Januari 1825 maakte aldus in haar breed verslag over de 

 aanleiding tot den oorlog, melding van Sumanap' s aanbod: 



„Dit aanbod van den Panembahan, hetwelk slechts eene nieuwe bijdrage is tot de blijken van 

 persoonlijke gehechtheid aan ons Gouvernement, welke deze Vorst reeds meermalen ondubbel- 

 zinnig heeft aan den dag gelegd, is door de Hooge Regering met welgevallen aangenomen." 



