
— 545 — 
„parted; and if IT were to say that the dead have not such knowledge, [ am afraid 
„lest unfilial sons should leave their parents unburied. You need not wish, Teze, 
„to know whether the dead have knowledge or not. There is no present urgency 
„about the point. Hereafter you will know it for yourself” (®). Surely this was not 
„the teaching proper to a sage. He said on one occasion that he had no conceal- 
„ments from his disciples (°°). Why did he not eandidly tell his real thoughts on 
„so interesting a subject? Í incline to think that he doubted more than he believ- 
wed. If the case were not so, it would be difficult to account for the answer which 
„he returned to a question as to what constituted wisdom. „To give one’s-self ear- 
„nestly’”, said he, „to the duties due to men, and, while respecting spiritual beings, 
„to keep aloof from them, may be called wisdom” ('4). 
Inderdaad zijn het de leerstellingen van den voorganger der natie, die China's 
gansche geletterde klasse door alle eeuwen heen in den meest volslagen geest van a- 
theïsme gedompeld hebben gehouden en den grondslag hebben gelegd voor de spreek- 
woordelijke ongodsdienstigheid van den Chinees. Men vatte hier het woord ongods- 
dienstigheid echter op in zijn ware beteekenis van gebrek aan eerbied voor de go- 
den en verwaarloozing van hunnen dienst; want, kent men den naam van godsdienst 
ook aan den dienst der vaderen toe, dan voorzeker verdienen de Chineezen den naam 
van godsdienstig in de volle beteekenis van het woord. Hs ist”, zegt Koeppen (12), 
pmenschlich, es ist religiös, im eigentlichsten, strengsten Sinne des Wortes religiös, 
„das Andenken der dahingegangenen Eltern, Wohlthäter, Freunde und in weiteren 
„Kreisen das der grossen und verdienten Männer, der Lehrer und Hirten der Völker 
„za echren und zu feiern, ihr Bild und was Irdisches von ihnen übrig ist oder was 
„sonst lebendig an sie erinnert, hoch und theuer zu halten. Heilig sind die Stätten 
„wo sie im Leben gewandelt, heilig ihre Ruhestätten, heilig die Reliquien, die uns 
wals Pfänder der Erinnerung geblieben sind. Diese menschliche Religion der Pietät 
mist allen Zeitaltern und Völkern gemein, denn jeder gute und gemüthvolle Mensch 
„bekennt sich zu ihr; sie ist ein wesentliches lement aller positiven Religionen, auch 
pwenn sie nicht zum kirchlich-recipirten Bilder-und Reliquiendienst entartet ist”. 
Welke zijn nu de voornaamste leerstellingen, door welke de atheïstische 
wijsgeer den eeredienst der voorouders heeft bevestigd, geheiligd en verder tot ont- 
wikkeling gebracht ? Á 
Zij laten zich in korte woorden samenvatten. Tot Fan Tsjhi, een zijner leer- 
lingen, zeide hij: „Bij hun leven dien hen (nl. de ouders) zooals het behoort, en 
(9) Op. cit; hoofdst. II, art, Ed A, 
(19) Zoen-ju; VII, 23. 
(11) Zoen-ju; VI, 20. Legge, „Classies”; [, Prolegomena bladz, 98 en volg. 
(*) „Die Religion des Buddha”; hoofdst. „die Kirche und der Cultus”, bladz. 493. 
