
— 511 — 
natuurlijk eindgevolg was, dat de Chinees, blijkens bladz. 560 reeds volgeling van 
Confucius en Laotsze tegelijk, nog aanhanger van Boeddha daarenboven werd. 
Een prijzenswaardige nationale karaktertrek, op welks bezit onze Westersche 
maatschappij ijverzuchtig wezen mag, heeft in China den onderlingen vrede tusschen 
de drie godsdienststelsels en hunne ineenvloeiing steeds begunstigd en in de hand ge- 
werkt. Wij bedoelen den algemeen bekenden geest van verdraagzaamheid, van zelf 
voortvloeiende in de eerste plaats uit het grondbeginsel der menschenliefde, hetwelk 
steeds door alle drie de sekten werk gehuldigd, en ten andere uit de onverschilligheid 
der natie op het punt van dogmatiek. 
Nooit vraagt de Chinees zich af: wat zijn de goden of dogma's van deze of 
gene sekte? Slechts vraagt hij: is de moraal, door haar gepredikt, goed? „An 
„ethical test is the only one they know... When the evidence of a new religion is 
„presented to them, they at once refer it to a moral standard, and give their approv- 
„al with the utmost readiness if it passes the test. They do not ask whether it is 
„divine, but whether it is good” (17). 
De moraal van Confucianisme, Taoisme en Boeddhisme nu was goed. Zij was 
gelijkelijk gebaseerd op het groote beginsel van veredeling van den mensch — een be- 
ginsel, dat aanvangt met de leer der dzjúen en der Maitri en uitloopt in verheffing tot 
Genius, Godheid of Boeddha. Zoo moesten de drie sekten zich wel aaneensluiten op een 
en hetzelfde terrein, ineengestrengeld door hun gemeenschappelijk heilig beginsel van 
menschenliefde, hetwelk in onze beschäafde Westersche wereld, in stede van er, z00- 
als in China, steeds het uitgangspunt van allen godsdienst en moraal geweest te zijn, 
eerst in de laatste jaren door een zeer kleine sekte als eenig redelijk grondbeginsel 
van alle ethica begint voorgestaan en gepredikt te worden. 
Verbood die gelijkvormigheid van grondslag reeds uit haar aard botsing, ver- 
kettering en strijd, hoeveel te meer moet nog de wederzijdsche verdraagzaamheid steeds 
zijn gevoed geworden door den genoemden tweeden karaktertrek der natie: onverschil- 
ligheid op het punt van dogmatiek! Zooals reeds op bladz. 588 en volg. is blootge- 
legd, bezitten de Chineezen geen leer omtrent een „God’’, dat is omtrent een denk- 
beeldig wezen, hetwelk, een product van menschelijke vinding zijnde, een geheel 
stelsel van geestelijken dwang vereischt om niet van zijn kunstmatig opgericht stand- 
punt naar omlaag te vallen. De drie godsdienststelsels konden dan ook niet steunen 
op goddelijke openbaring, dat wil zeggen op leugen en bedrog. Zij behoefden zich 
bijgevolg niet van het geestelijk prestige te bedienen, hetwelk voor alle godsdienstige 
logen een levensbehoefte is; met andere woorden: droge geloofsleer bleef hun vreemd. 
Nooit hielden zij de onbeschaamde bewering staande, dat er boeken bestaan, die niet 
uitsluitend het voortbrengsel van den geest en de hand der menschen zijn (*®); nooit 
derhalve verleenden zij in hunnen schoot een plaats aan eene klasse van Schriftgeleer- 
(!7) Edkins, „Religion in China”; hoofdst. VI. 
(£*) Er zijn in China ook wel boeken van hoogerhand verschenen, maar nimmer heeft de 
natie haar gezond verstand zóó verloochend van er godsdienstsystemen uit de smeden, zooals ten 
