
— 587 — 
ders uit den weg te ruimen, zoogenaamd door hoogerhand. Nooit zag men hen er 
een weduwe dwingen zich te werpen op den brandstapel, die het lijk van haren echt- 
genoot verteert, op straffe van anders tot paria te worden verlaagd; nooit gansche 
scharen opzweepen naar de boorden van den Ganges of de woestenijen van Arabië, 
met het doel het godsdienstig fanatisme, dat zulk een krachtige steun is voor alle 
priesterlijk gezag, aan te blazen en levendig te houden (®). 
Te vergeefs zoekt men in de Chineesche historieboeken naar een parallel van 
het treurige tooneel, hetwelk de Middeleeuwen aan de wereld te aanschouwen gaven, 
toen de gansche Europeesche adel zich met tienduizenden uit het volk door een al- 
machtige priesterkaste liet drijven naar het verre Azië, om er, in den naam van een 
God van liefde, zoogenaamd ongeloovige landen te gaan uitmoorden en ontvolken. 
Evenmin ziet men in het Chineesch maatschappelijk leven voorbeelden van stelselmati- 
ge aankweeking van godsdiensthaat, partijzucht en onverdraagzaamheid, die zoo aller- 
wege onze Westersche samenleving beroeren en er zelfs maar al te dikwijls de banden 
van het familieleven verscheuren. Hen geest van eendracht en kalmte ligt over de 
natie heen en godsdienstschokken, de grootste bijna die onze maatschappij geteisterd 
hebben, zijn er altijd onbekend gebleven; inderdaad, zoo op eenigen cultus de woor- 
den van Lucretius: wzooveel kwaad heeft de godsdienst gesticht en zooveel misdaden 
heeft hij geheiligd” niet van toepassing zijn, dan is het op den Chineeschen. 
Daar China nimmer door een volk was bewoond, hetwelk open ooren had voor 
dogmatiek, bestond er ook nooit voor de priesters kans om de geesten door middel 
van het dogma te overheerschen, noch reden om zich nauw aaneen te sluiten, ten 
einde hunne heerschappij des te hechter en sterker te doen zijn. In China geen leger 
van priestersoldaten dus, zooals reeds op bladz. 559 werd aangestipt. Nooit brak er 
iemand met zijne ouders, verwanten en vrienden, eenig en alleen om, van de lastige 
banden van burgerplicht en vaderlandsliefde bevrijd, beter te kunnen gehoorzamen aan 
een geestelijke macht, zoodra deze hem mocht bevelen de fakkel van godsdiensthaat 
en tweedracht op zijn geboortegrond te doen ontvlammen. Het is waar dat de Boed- 
dhistische monniken zich losscheuren van de maatschappij, maar zij doen dit op grond 
van een zuiver godsdienstig-wijsgeerig begrip en slechts omdat zij meenen daardoor 
goed aan zichzelf te doen; maar niet om, zooals de priesters van de Katholieke Kerk, 
beter en met minder wroeging te kunnen gehoorzamen aan een kerkelijk gezag, dat 
overheersching van de wereld in zijne banieren heeft geschreven. Heerschzucht, de 
voorname bron van alle hiërarchie, was buitendien nimmer een sterk sprekende trek in 
het karakter van de natie. Wel trokken de Chineesche priesters steeds van de licht- 
geloovigheid der leeken partij; doch elk hunner deed zulks slechts ter wille van zijne 
bijzondere belangen en nooit ter bevordering van die eener klasse, welker hoofddoel 
was zich op het bloed en het zweet des volks een troon van geestesdwang en luiheid 
te vestigen. 

(s) Vergel. hetgeen omtrent de Chineesche bedevaarten op bladz. 420 is gezegd. 
