
— 589 — 
reden van bestaan bezitten. Nooit werden in China de priesters noemenswaardig door 
het. volk gehoorzaamd; nooit derhalve kwam de Staat er toe de inroeping hunner me- 
dewerking te beschouwen als het toppunt van regeerkunst. En waar van verbond 
tusschen Kerk en Staat nooit sprake was, daar kon ook nimmer de Staat door de 
Kerk worden overvleugeld, nooit bijgevolg door deze bondgenoote worden aangezet om 
het groote beginsel van gewetensvrijheid voor ieder zonder onderscheid te kort te 
doen. Nimmer deelde China het lot van Egypte, dat gebukt ging onder een hiëro- 
cratisch juk en onder de tirannie van vorsten, die hun troon en kroon van de priesters 
ontvingen. Het bracht dientengevolge wel geen reuzenwerken, nuttelooze piramiden 
en tempels voort, die het nageslacht bewondert, maar slechts door een slavenvolk 
onder de zweep van priestervorsten kunnen zijn gebouwd; doch het werd ook niet 
uitgezogen, verarmd, ontvolkt. Nooit heeft godsdienstig despotisme een land blijvend 
groot, rijk en gelukkig kunnen maken, getuige het uitgeputte Spanje, het verarmde 
Italië. Het Chineesche Rijk alleen, dat zich er nimmer onder kromde, bleef sinds 
de hoogste oudheid in al zijne glorie staande. Het omvat en voedt niet minder 
dan een vierde gedeelte van het menschelijk geslacht, huist een tevredene en be- 
schaafde bevolking, waaronder rijkdom, rust en vrede heerschen, en staat daar als 
aangewezen voorbeeld voor de wereld hoe alleen een staat zonder hiërarchie zich be- 
stendigen en daarenboven een geheel menschenras beschaven, besturen en vereeuwigen 
kan. 
End 
Op nog een negatieven trek, die het godsdienststelsel der Chineezen gunstig 
van dat van verreweg de meeste heidensche volken onderscheidt, zij hier de aandacht 
gevestigd. Wij bedoelen de afwezigheid van mysteriën, die zoo dikwerf bandeloosheid 
en ontucht onder het masker van het heiligste wettigden en aanwakkerden. 
Godsdienststelsels, op dogmatiek gegrond, konden nooit bestaan, en bestonden 
dan ook nooit, zonder invloedrijke priesters, die het dogma handhaafden en staande 
hielden. Heerschzucht nu deed deze alles in het werk stellen om hunnen invloed te 
versterken en te bevestigen. Zij verheerlijkten de macht der goden om des te zeker- 
der te wezen van de hunne, doch vergaten niet om, ter wille van hun prestige, de 
werking der hoogere wezens te omkleeden met een waas van geheimzinnigheid, voor 
hen alleen doordringbaar, ten einde de leeken beter te kunnen verschrikken en ang- 
stig te maken. Het winnen van gunsten van omhoog maakten zij buitendien afhan- 
kelijk van godsdienstige gebruiken, die zonder priesterlijke tusschenkomst niet konden 
verricht worden; en zoo ontstonden in het oude Griekenland en Rome, zoowel als in 
de Christelijke Kerk, plechtigheden, waaraan slechts ingewijden deel mochten nemen 
en die onder den naam van mysteria bekend ziju. 
In China nu bestond nooit een sekte met een machtig priesterdom of eon 
gelnitiëerde leekenkudde; nooit derhalve werden er mysteriën in het leven geroepen, 
nooit dus ook zedelooze en ontaarde. Nimmer werd er de zinnelijkheid vergood of een 
Venus of Aphrodite op den Olympus geplaatst; nooit werden er feesten gevierd zoo- 
als in Panopolus, waar men den god Pan vereerde met de bekende orgiën, die Ju- 
