
mp. 
591 
lets wat veel degelijker werkt en ver de voorkeur boven kerkelijk prestige en 
bedrog verdient: efMische wijsbegeerte. ij hebben begrepen dat men de deugd lastert 
door te beweren, dat zij slechts gebaseerd kan worden op godsdienstig bijgeloof, op 
schrik voor een denkbeeldige Hel of zucht naar onbewezen hemelsche belooning. Zij 
hebben, schijnt het, ingezien of van nature gevoeld, dat het niet aangaat haar op 
twee ondeugden, vrees en eigenbelang, te grondvesten, en dat elke poging in dien 
geest het volk slechts met bijgeloof, huichelarij en schijndeugd moet overstelpen, in 
stede van het met wezenlijke deugden te begiftigen. Steeds hebben zij het beginsel 
gehuldigd, dat het niet raadzaam is de maatschappij te behandelen als een kwakzalver 
een kranke, daar zoodoende wel de geneeslieer de winnende partij zou zijn, maar de 
samenleving het gelag betalen zou; dat de deugd niet wordt geboren in den diepen 
nacht der heiligdommen, maar in het menschelijk gemoed, waarin de Natuur zelf het 
beginsel van moraliteit heeft nedergelegd. Aan de wijsbegeerte werd het in China 
overgelaten dit beginsel te ontwikkelen en daardoor ’s menschen gemoed te zuiveren 
van hartstochten, die het zouden kunnen beroeren en de maatschappij tot nadeel 
strekken; aan den schoolmeester bleef het de lessen en vermaningen der Wijzen te 
verkondigen aan het opkomende geslacht, en dus de natie voortdurend op te voeden 
in de deugd. 
Confucius en Mencius zijn, zooals de lezer weet, de corypheeën van die wijs- 
begeerte. Wij hebben op blads. 568 reeds doen zien welke de natuurlijke grondslagen 
zijn, waarop zij hun geheele leer van deugd en moraal gevestigd hebben, en op bladz. 
328 aangestipt, dat zij nooit over een plaats van belooning of straf hiernamaals repten : zij 
bouwden dus niet, zooals de godsdienstige zedemeesters van de meeste andere volke- 
ren, op leugen en bedrog. Nu moge het waar zijn, dat het gemakkelijker valt de 
hartstochten door godsdienstig prestige te bedwingen dan door onderwijs; dat het min- 
der moeielijk is den mensch te verblinden door mystiek en kerkleer, door hoop op 
den Hemel en vrees voor de Hel, dan zijn natuurlijk gevoel voor recht en onrecht, 
goed en kwaad aan te kweeken en door goede wetten te steunen, zooals men steeds 
in China heeft gedaan; maar dit neemt niet weg dat de laatste methode, al leidt zij 
langzamer tot het doel, toch een veiliger en zekerder weg aanbiedt. In elk geval is 
zij de proefneming waardig, en aan China kan men het zien, dat op welslagen mag 
gerekend worden. Eu ook uit een ander oogpunt beschouwd, verdient ethica, op 
dogma gebaseerd, onvoorwaardelijk verwerping. Niemand namelijk heeft het recht 
een ander te bedriegen, zelfs al stelt hij zich daarmede het heil van den bedrogene 
en het nut der wereld voor. Hij, die deze zienswijze niet is toegedaan, belastert de 
waarheid door te gelooven, dat zij niet in staat is deugden te kweeken en stelt haar 
onder het getal van onze kwalen, in stede van haar te rangschikken onder de ze- 
geningen der menschheid, zooals steeds alle wijzen en wijsgeeren hebben gedaan. 
Dus zochten de zedemeesters der Chineesche natie den grondslag van de deugd 
in het menschelijk gemoed, dat van nature goed is, en niet in vrees voor goddelij- 
ken wraak of hoop op hemelsche belooning. Zij achtten het gemakkelijk het volk te 
