XVI 



zonder lacune, of met één woord, waarin wel een lacune voorkwam, met andere 

 woorden in die gevallen, waar de open ruimte zóó gering zou zijn, dat zij voor 

 den gewonen afstand tusschen twee woorden gehouden kon worden. In die 

 gevallen is gebruik gemaakt van bet teeken ( ); uitgezonderd natuurlijk daar, 

 waar door het voorkomen eener interpunctie voor of na de lacune alle moge- 

 lijkheid tot verwarring ontbrak. Bij grootere lacunes is zooveel mogelijk ook 

 in den gedrukten tekst naar verhouding evenveel opengelaten, als in het ma- 

 nuscript het geval is. Het bleek intusschen, dat in dit laatste de open ruimte 

 niet altijd volgens den zelfden maatstaf en niet altijd met minutieuse nauw- 

 keurigheid berekend was: in sommige gevallen was namelijk door Brandes zelf 

 de lacune later aangevuld en dan besloeg veelal het ingevulde woord of woor- 

 den meer of minder plaats dan de lacune. Ook hier zou natuurlijk de eind- 

 collatie volkomen nauwkeurigheid gebracht hebben, doch zooals de zaken nu 

 staan behoeft men bij eventueele aanvulling der lacunes een geopperde gissing 

 niet af te keuren, omdat die niet precies in de opengelaten ruimte zou passen. 

 Met deze eigenaardigheid van het manuscript hangt een andere samen : soms 

 heeft bij lastige stukken Brandes eerst opgeschreven, wat hij direct lezen kon, 

 met openlating van eenige ruimte voor het nog onduidelijke, later werd dan 

 ook de rest gelezen en opgeschreven, doch wanneer nu de open plaats te ruim 

 berekend was, bleven natuurlijk op papier stukken „lacune" open, die in wer- 

 kelijkheid bij de origineele oorkonde niet bestonden. De transscriptie zou daar, 

 ware zij nog eens overgeschreven geworden, een aaneengesloten geheel gevormd 

 hebben; nu dit niet plaats gehad heeft, zijn er van die kunstmatige lacunes 

 blijven staan. Hier en daar kan dan ook geconstateerd worden, dat de eerste 

 letters, op een open ruimte volgend, onmiddelijk aansluiten bij de laatste aan 

 die open ruimte voorafgaande: daar behoort dan natuurlijk eigenlijk geen 

 lacune voor te komen. Hetzelfde is ongetwijfeld ook het geval bij enkele andere 

 lacunes, waar de samenhoorigheid van het voorafgaande en volgende niet zoo 

 duidelijk blijkt en alleen met behulp van de oorkonde zelf of de abklatsch vast 

 zou zijn te stellen. Daar het ondoenlijk was een grens te trekken en zulk soort 

 open ruimten gedeeltelijk te doen verdwijnen, gedeeltelijk te laten staan, werd 

 besloten ook in dit opzicht de eenmaal aangenomen gedragslijn: de druk vol- 

 komen volgens het manuscript, consequent door te voeren en al dergelijke la- 

 cunes, als zoodanig bedoelde en niet bedoelde, te handhaven. De plaatsen, waar de 

 zekerheid bestaat, dat de lacune behoort te vervallen, zullen den gebruiker 

 der transscripties natuurlijk dadelijk in het oog vallen. 



Onder onzekere woorden en letters was in de trausscriptie een streep 

 gezet; in den gedrukten tekst zijn ze door cursiveering weergegeven. Van tijd 



