121 



tot de hoofdplaats), terwijl eventueele overtreding van die bepalingen met nauw- 

 keurig aangegeven boeten zal worden gestraft. 



Maar nog veel uitgebreider en uitvoeriger is een ander verdrag of besluit. 

 dat tot stand kwam tijdens en onder invloed van den bekenden Willem Tkusmittkn. 

 die van 1720 tot 1721) in Tjeribon pelor (— resident) was. Het stuk begint met 

 de uitdrukkelijke verklaring, dat de thans vastgestelde verordeningen voor goed en 

 voor altijd onverauderd in 't rijk van Tjeribon zullen van kracht blijven, en dat 

 wel, zooals uitdrukkelijk vermeld wordt, in 't belang van de kleine luiden (dados 

 kasalamelan dateng litijang al.il sedaja). Daarop volgt de mededeeling. dat de 

 »zeven djaksa's" voor <len toewan petor de belofte aflegden zich bij hun rechtspraak, 

 zonder aanzien des persoons, uitsluitend aan hun wetboek(en). (pepakemé), te zullen 

 houden. En dan volgen een groot aantal verordeningen en bepalingen van soort- 

 gelijken aard als in het zooeven genoemde stuk, maar minutieuzer en uitvoeriger. 

 veel meer tot in bijzonderheden allerlei mogelijke gevallen regelend. In hoeverre 

 hier, betreffende de rechten en ver] dichtingen van rechters en procedeerenden. be- 

 staande gebruiken vastgelegd dan wel nieuwe bepalingen ingevoerd werden, is voor- 

 alsnog niet te beslissen; voor het eerste pleit het feit. dat vele der gebezigde tech- 

 nische termen, als kë(n)det, toetoer, koekoedoeng, parada{h), sangkoel, djarah, ook in 

 andere Javaansche en oud-Javaansche juridische werken worden gevonden. 



't Blijkt uit dit stuk. dat Tersmittex meer dan oppervlakkig, en zeker meer 

 dan zijn voorgangers, van het Tjeribonsche rechtswezen moet hebben kennis ge- 

 nomen. En zoo kan men zich voorstellen'hoe de overlevering ontstond, die hem noemt 

 als den man onder wiens leiding ..het Tjeribonsche wetboek", d. i. de hier afge- 

 drukte PëpakSm, werd samengesteld, van welke overlevering de kolophoon achter het 

 Javaansche handschrift van dat boek (zie pag. 1 lö) als een reflex is te beschouwen : dat 

 deze traditie inderdaad met de feiten in strijd is. heeft Dr. Beandes afdoende aangetoond. 



Hoewel ongetwijfeld Tersmittex's vrij minutieuse regeling van de ..manier van 

 procedeeren", d. i. van het procesrecht, de willekeur der groote heeren beperkte 

 en den kleinen luiden eenige meerdere rechtszekerheid waarborgde, het moest op 

 den duur den vertegenwoordigers van de Compagnie duidelijk worden, dat aan een 

 ander onderdeel van het rechtswezen nog te weinig aandacht was geschonken: 

 immers de onmisbare basis van een goede rechtspraak, een algemeen aangenomen 

 en voor allen geldig wetboek, ontbrak hier nog ten eenenmale. Wel was 'm L688 

 overeengekomen, dat door de prinsen volgens de Javaansche wetten zon worden 

 rechtgesproken, maar men had zich destijds nog geen rekenschap ervan gegeven, 

 wat onder het begrip „Javaansche wetten" eigenlijk te verstaan was. En nu bleek 

 het, dat ieder der ('heribonsche prinsen zijn eigen papakëm's, wetboeken of compi- 

 laties uit verschillende wetboeken, gebruikte. Welke die wetboeken waren, wordt niei 

 vermeld, doch men kan gereedelijk met den Heer Roüffaeb (Bijdr. Kon. Inst. (i. 

 X, p. 137) veronderstellen, dat dit de oudere Javaansche wetten als Dj aja Lëngkara, 

 Radja Nistjaja, Koentara-Manawa en dergelijke waren. Daar uu die rechtsboeken, 



