ter illustratie of verduidelijking van bepaalde rechtsregels of -termen. Sommige dier 

 verhaaltjes zijn ongetwijfeld »pour Ie besoin de la cause" expresselijk gemaakt (wat 

 dikwijls blijkt uit de eigennamen), andere zijn ontleend aan bekende fabelboeken, waar- 

 onder vooral de Tantri-literatuur een voorname plaats schijnt te bekleeden, of ook 

 aan andere zedekundige geschriften (1). 



Eindelijk zij nog opgemerkt, dat sommige wetboeken den vorm van een 

 historisch verhaal vertoonen : een vorst uit Java's oude geschiedenis wordt voor- 

 gesteld met zijn voornaamste ambtenaren te beraadslagen over verschillende mis- 

 drijven of kwesties, door zijne onderdanen voorgebracht. Elk dier raadslieden 

 geeft zijn advies in den vorm van een sloha en ten slotte wordt of door den 

 vorst zelf of door zijn patih een beslissing genomen. Dikwijls zijn de te beslech- 

 ten kwesties dezelfde of soortgelijke casuspositie's als boven genoemd werden. 

 't Merkwaardigste van de in dezen vorm opgestelde rechtsboeken is, dat die raads- 

 lieden van den vorst in den regel namen dragen, welke ook bekend zijn als titels 

 van boeken, en wel van wetboeken of zedekuntige geschriften (2). 



Wat nu de verhouding van de nieuw-Javaansche wetboeken tot de oud- 

 Javaansche rechtsliteratuur betreft, die moet, mutatis mutandis, ongeveer een soort- 



(1) Bij de Hindoes werden dierfabels gebezigd om prinsen levens- en staatmanswijsheid te leeren ; 

 men denke slechts aan de bekende fabelboeken Palcatantra en Bitopadeca. Dit laatste werk. eigenlijk „de 

 nuttige onderwijzing" gelieeten. wordt ook wel Rajaniti, d. i. „vorstenbeleid" genoemd. Een groot aantal 

 der fabelen van beide genoemde Indische fabelboeken vindt men terug in de Balineesche Tantri. waar- 

 van Dr. Juynroli. kort geleden een overzicht gaf in de Encyclopaedie van Ned.-Indië s. v. Van die 

 Tantri nu bestaan verschillende redacties : eene daarvan heet Tantri-Kamandaka. De laatste titel 

 houdt ongetwijfeld verband met 't Sauskrt Kamandaki. den naam van den bekenden Indischen politicus, 

 leerling van Canakya. aan vvien o. a. het Nitisara genoemde werk over politiek wordt toegeschreven, 

 waarvan het oud-Jav. Nïticastra, op Bali ook Kamandaki-niti gelieeten (zie Fkiederich's verslag p. 2.'b 

 een min of meer vrije bewerking of althans een reflex is. Bovendien is op Bali ook nog een toetoer 

 Kamandaka bekend, die ook Radjaniti heet, èn ook een Kamandaka genaamd geschrift, bevattende eenige 

 fabelen, waarin dieren als rechters en litiganten optreden, en dat meestal achter exemplaren van de 

 Dharmawitjara. d. i. het wetboek Dewadauda. gevonden wordt (zie .van dek Tutje, Kawi-Bal. "Wdbk. sv. 

 tantri. Jcdmandaka, ,iiti en ijihialjn, en Brandes. Catalogus der 1ISS. van dek Tuuk. Dip. 44). Reeds uit deze 

 losse opmerkingen blijkt afdoende, dat in den ouden tijd op Java — gedeeltelijk in navolging van Indische 

 voorbeelden — de .spreukenliteratuur (handelende over levens- en staatsmanswijsheid of wil men. moraal), 

 de fabelliteratuur en de rechtsliteratuur wederkeerig op elkaar ingewerkt en aan elkaar ontleend hebben. 

 In verband hiermede verdient het ook de aandacht, dat. volgens de Djayalëngkara, onder de personen 

 aan : t hof van Djayalëngkara ook Titiswara (= Nitiswara == Nitisara) en Nitisastra voorkomen (Brandes, 

 T. B. G. XXXII p. 426). En eindelijk kan men in het kort geleden verschenen eerste deel van de „Rap- 

 porten van de Commissie in Ned.-Indië voor oudheidkundig onderzoek op Java en Madoera" p. 14 lezen, 

 hoe ook de tableaux op de oude tempels getuigen van het hooge aanzien, dat do fabels bij de Hindoe- 

 Javanen genoten, daar ze in dienst gesteld waren Aan moraal en recht. 



(2) Zie Dr. Brandes in Tijdschr. Bat. Gen. XXXII p. 426-430 en de daar geciteerde literatuur. 

 Ook de namen der bedoelde vorsten zijn merkwaardig. Zoo is het bv. zeker geen toeval dat in het boek 

 Djoegoel-Moeda. de vorst Sri Ma(ha)pocnggoeng en zijn patih Djoegoel-Moeda heet. Immers tot op- 

 zekere hoogte is p o e n g g o e n g = d j o e g o e 1 = ro o e d a. Men vergelijke wat de Adji Saka (proza) op p. 

 29 33 van Djoegoel-Moeda vertelt en herinnere zich de Djaka Bodo-verhalen. Ook Kaudiawan, inde Dj. 

 M. opvolger van Mahapoenggoeng, is een zeer bijzondere figuur in de Javaansche literatuur (zie Brandes 

 in Tijdschr. Bat Gen. XXXII p. 375 noot 2 en p. 429-430). M'dang of Midangkaniolan. de rijkszetel van 

 Djajaléngkara, is feitelijk = Poerwatjarita, de residentie van Sri Mahapoenggoeng. Men ziet. ook hier 

 blijft nog veel op te helderen. Intnsschen voortzetting- van de bestudeering der Jav. literatuur in 't alge- 

 meen, volgens de door Dr. Brandes met zoo verrassende resultaten toegepaste methode, zal zeker op 

 den duur het inzicht verruimen. 



