127 



gelijke zijn als die van de sërat-kanda's en de lakon-verzamelingen tot de oud- 

 •lavaansche gedichten, waaraan deze in laatste instantie hun stof ontleenden. Dezelfde 

 invloeden, die daar reeds voor een deel werden nagespeurd, en aangewezen als 

 oorzaken van de latere verwording en verwarring, moeten ook hier. in de rechtsliteratuur, 

 werkzaam geweest zijn. Maar een ruim opgezette, minutieuse en — vooral omdat 

 liet materiaal nog slechts in handschriften voorhanden is — zeer laneduriffe studie 

 zou noodig zijn om het hierin algemeene termen terloops opgemerkte, in bijzonder- 

 heden te bewijzen en niet voorbeelden toe te lichten. 



Kortom, de Javaansche rechtsliteratuur is een nog bijna o-eheel braakliggend 

 studieveld, waarvan de ontginning nog nauwelijks is aangevangen, 't Is dan ook niet 

 mogelijk, thans reeds iets naders te zeggen over de onderlinge verhouding van de 

 wetboeken, die als bronnen van de IVpakem genoemd worden: zelfs de enkele 

 losse opmerkingen van Dr. Brandes daaromtrent (in Tijdschr. Bat. Gen. XXXII 

 p. 139 noot 2) zullen waarschijnlijk hier en daar aanvulling of verbetering behoeven. 

 Overigens verwijs ik naar de op p. 130 afgedrukte literatuuropgave, waar ik getracht 

 heb bijeen re brengen, wat er tot op heden belangrijks met betrekking tot de 

 oudere Javaansche rechtsliteratuur verschenen is. 



Waardeering. 



Voor een juiste waardeering van de Pëpakein Tjërbon dient men vooral 

 te letten op den tijd waarin en de omstandigheden waaronder dit bijzondere wetboek- 

 tot stand kwam. 



Naar men weet zijn de meeste nieuw-Javaansche literatuurproducten niet 

 ouder dan de tweede helft der 18 de eeuw, het tijdstip van de bekende herleving 

 der Javaansche letteren (1): uit het daaraan voorafgaande tijdperk is ons bijna 

 niets bewaard gebleven. Daar nu de Pëpakém in 1768 is gereed gekomen, mag 

 men veilig aannemen dat de wetboeken, waaruit zij werd gecompileerd, minstens 

 uit de eerste helft der 18 lle eeuw, waarschijnlijk zelfs van nog vroeger, dateeren, 

 zoodat men hier fragmenten aantreft uit een literatuur, ouder dan die welke op 

 Midden-Java wordt gevonden. 



De Pépakëm Tjërbon heeft voor ons eenige brokstukken literatuur gen-d 

 uit de overigens algeheele verwoesting van dien woeligen tijd (van na Madjapait 

 tot Soerakarta), waarin zooveel kostbaars, ook op 't gebied der letteren, verloren 

 ging. Die fragmenten vergunnen ons een zeldzaam kijkje op den vorm. die de 

 traditie had aangenomen in een stadium harer ontwikkeling, waarvan overigens 

 nagenoeg niets bekend is (2). 't Kan dan ook niet verwonderen dat. zooals 

 Dr. Bhandes (in Not. Bat, Gen. XXXII, 1894. p. 4!») opmerkte, de Pépakëm 

 »in 't oogloopend ouderwetscb is en zich kenmerkt door een zeker.' gaafheid in 



(1) Zie Dr. Brandes, Pararaten ]>. IT'.i sqq. en in Tijdschr. Hat. Gen. XXXI] p. 37!». 

 ■2i 't Kan zijn, dat de te Londen bewaarde juridische werken eveneens tot zulk een vroegere 

 periode behoorea. Zie Bijdr. Kon. Inst. II (1854) p, 331 sqq. no. 12277, 12303.12321,12323, 12332,12336 enz. 



