128 



de oiiderdeelen", welke zeker vooral is toe te schrijven aan de omstandigheid, »dat 

 de bronnen destijds nog in goeden staat verkeerden, de oude traditie vrij zuiver 

 weergaven." 



Is dus de periode, waarin de Pépakëm tot stand kwam. voor hare waar- 

 deering van groot gewicht, dat wordt nog verhoogd door de omstandigheden, die 

 haar in 't leven riepen. De bedoeling waarmede dit wetboek — eigenlijk, naai- 

 de beteekenis van pppakëm. | rechtskundig | handboek — werd opgesteld, was een 

 zuiver practische. De vertegenwoordigers der Compagnie lieten zich bij hunne 

 daden allerminst leiden door wetenschappelijke belangstelling of overwegingen van 

 speculatieven aard, hun streven was alleen een einde te maken aan de twisten 

 tusschen de verschillende Tjeribonsche potentaten, waartoe ook de rechtspraak 

 dikwijls aanleiding gaf. Met dat doel liet resident Hasselaar een handboek voor 

 de rechtspraak samenstellen, waaraan nu voortaan die vorst j es en prinsen gelijkelijk 

 gebonden zouden zijn. 



Deze omstandigheid is voor ons een waarborg, dat de toemënggoengs en 

 djaksa's, die uit de vele voorhanden wetboeken fragmenten moesten compileeren. 

 bij voorkeur zulke gedeelten zullen gekozen hebben, die. althans naar hunne meening. 

 voor de rechtspraak van hun tijd nog van actueel belang waren. En aangezien, 

 vooral ook op historische gronden, een zeer nauwe samenhang en overeenkomst 

 mag worden verondersteld tusschen het rechtswezen van Tjerbon in die dagen en 

 de rechtsgebruiken welke in de rijken van Midden-Java (Mataram en Kartasoera) in 

 zwang geweest zijn. kan de Tjeribonsche Pëpakem ook goede diensten bewijzen bij de be- 

 studeering van Midden-.Tavaansche, zelfs van de latere Solosche en Jogjasche, wetboeken. 



Hier dient evenwel tegen overschatting en te haastige conclusies gewaar- 

 schuwd. Men bedenke, dat de Javaansche wetboeken, waaruit ook de Tjeribonsche 

 Pépakém is samengesteld, op hunne beurt uittreksels en compilaties zijn van Sanskrt- 

 wetboeken, hier ingevoerd door vreemde overheerschers. En hoezeer nu ook in een 

 bepaald tijdperk de Javaansche maatschappij gehindoeïseerd moge geweest zijn, naast 

 het van oorsprong Hindoesche geschreven recht moet een ongeschreven Javaansch 

 gewoonterecht geleefd hebben. Ongetwijfeld heeft die ongeschreven adat de latere 

 Javaansche wetboeken beïnvloed en gedeeltelijk daarin uitdrukking gevonden, maar 

 desniettegenstaande blijft het de vraag, in hoeverre de geschreven Hindoe-J avaansche 

 wetten de rechtspraak op Java beheerschten. en in hoeverre daarnaast de onge- 

 schreven adat van kracht bleef (1). Die vraag zou voor elke periode en voor elk 

 rijk afzonderlijk, alleen met behulp van historische documenten zijn op te lossen, 

 doch een onderzoek naar zulke bronnen voor Tjeribon is mij niet mogelijk. Ik kan 

 slechts herinneren, dat op Bali nog in 't laatst der vorige eeuw de rechtspraak in 

 hoofdzaken overeenstemde met de in de Pepakëin gegeven regels, doch meen ook 

 daaruit geen beslissende gevolgtrekkingen te mogen maken. 



(1) Men loze wat Dr, Smouck Hurgronje opmerkt over ongeschreven en geschreven wetten 

 in De Atjèhers I p. sqq. 



