De Manier van Procedeeren tot Cheribon, tot 

 narigt van de seven Jaksa's der ge- 

 zamenlijke Sulthans. 



Deze handleidiug voor de djaksa's is, vooral in de Hollandsehe redactie, 

 zeer duidelijk gesteld en legt een allergunstigst getuigenis at van de bekwaamheid 

 en het inzicht van haar ontwerper. Ons geeft zij niet alleen een heldere voorstelling 

 van den loop van een Tjeribonsch proces in den tijd waarin de Pepak'm tot stand 

 kwam, maar tevens ongetwijfeld een, althans in de hoofdlijnen, getrouw beeld van 

 de wijze van procedure, die in den ouden tijd op Java algemeen gebruikelijk was. 

 Immers — het werd boven reeds gezegd — de bemoeienis van 's ( 'ompagnie's ver- 

 tegenwoordigers met het Tjeribonsche rechtswezen beperkte zich van den beginne 

 af aan tot het regelen van bestaande toestanden, tot vastleggen en algemeen bindend 

 verklaren van bestaande gebruiken, en de manier van procedeeren zelf bevat ver- 

 scheidene aanwijzingen, dat ook daarin geen of weinig nieuws werd opgenomen, 

 doch eenvoudig het oude werd geschift en geordend. De meeste bepalingen van 

 deze handleiding zijn gebaseerd op artikelen van de oudere Javaansche wetboeken 

 die in de Pëpakëm zijn verwerkt, wat blijkt uit de verwijzingen. Verder lette men 

 er op, dat een aantal, en zelfs de belangrijkste der hier opgenomen bepalingen, 

 reeds gevonden worden in cle boven (p. 120 sqq.) besproken oudere tractaten, tusschen 

 1685 en 1722 onder invloed der Compagnie tot stand gekomen (men leze vooral 

 Tijdschr. Bat. Gen. XXXVII p. 409. 464—40(5 en 450—457) (1). 



Maar het meest afdoende bewijs voor de meening. dat de ons hier beschreven 

 wijze van procedeeren in het algemeen de (oude) Javaansche is, wordt geleverd door 

 het feit van de merkwaardige overeenkomst, geconstateerd tusschen onze Cheribonsche 

 »manier van procedeeren" en den gang van een Balisch proces, zooals de heer Van 

 Bloemen Waaxoeks dien schilderde in zijn »Aanteekeningen omtrent de zeden en 

 gebruiken der Balmeezen" in Tijdschr. Bat. Gen. VIII (1859) p. 201—208. Het 

 was Dr. Brandes (2) die daarop cle aandacht vestigde, en ik meen den lezer een 

 dienst te bewijzen door diens — door Rotjepaeb terecht suggestief genoemde — op- 

 merkingen hier nagenoeg woordelijk over te nemen. 



ai Vergelijk ook do fragmenten uit do Radja-Nïstjaja op p. 51— 52 en do Jaja-Lankara op p. 53-54. 



(2) Zje Tijdschr. Bat. (Jon. XXXIL p. 140-142. 



