140 



suggereert in verband met de Hindoewetboeken. Hij vermeldt, dat in het Indische 

 recht, waar het civiele zaken betreft, drie zaken als bewijs gelden, nl. een ge- 

 schrift (written proof, documents), getuigen en genot (of bezit, bhoekti)', doch dat 

 in verschillende wetboeken de onderlinge verhouding dier bewijsmiddelen verschil- 

 lend wordt opgegeven, zoodat men b.v. in 't eene wetboek leest: »Witnesses are 

 overruled bij documents," en in een ander: »doeuments are overruled by witnesses". 

 Zoo leest men dan ook bij Jonker in art. 74: »saksi alah deniug pasoesoeratan, 

 pasoesoeratan alah dening bhoekti," d. i. getuigen gelden minder dan (doen onder 

 voor) het schriftelijk bewijs, en dit weer minder dan het rentegenot". Deze drie 

 bewijzen noemt men pramdnalraya, het drietal bewijsmiddelen (zie Kawi-Bal. Wdbk. 

 sv. pramana). 



Naar 't schijnt hebben de latere Javanen deze 3 bewijsmiddelen aanzienlijk 

 uitgebreid. Hier zijn ze tot 13 geworden en ook in de Soerja-alam van v. d. Hout 

 (p. 36) wordt een vrij groot aantal opgesomd. Zeer helder wordt hier uiteengezet 

 het verschil tusschen boekti (bhoekti) en Ijina (tjihna). De meeste termen zijn 

 duidelijk. Pungara schijnt een schrijffout voor Sangara, zie Jav. en Kawi. Bal. 

 Wdbk. en vergelijke de geciteerde plaats p. 87 al. 1 en 2. Oetara zal wel in 

 verband staan met katara; zie p. 8b' (Jav. tekst r. 18) en p. 113. Bawana ( = 

 boewana?) is mij niet duidelijk: de Jav. tekst had banawa, wat wel verkeerd 

 moet zijn. Op p. 113 heeft de Jav. tekst pawana (de Holl. echter bawmia), wat 

 in 't Sanskrt »wind" beteekent. Poeroesa is het Sanskrt paroesya = ruwheid, 

 zie p. 22 en p. 68, cf. Jonkeb p. 10 en art. 223. 



Daarna volgt de vermelding van eenige omstandigheden, die al of niet het 

 recht geven iemand als dief op te vatten. Uit art. 2 op p. 36 blijkt het aanzien 

 dat lëbé en modin genieten, welke termen hier waarschijnlijk in de plaats zijn 

 gesteld voor andere of een anderen, die een niet-moslimschen geestelijke aanduidde(n). 

 Art. 3 op p. 37 geeft een staaltje van solidaire aansprakelijkstelling, waarover 

 men zie Wilken strafrecht enz. p. 961. Den term malieng-ikanja versta ik 

 niet: 't kan toch niet maling(i)kanja zijn? (zie p. 64). 



Op p. 37 één artikel, een geval noemend waarin des bestolenen buurman 

 voor den diefstal verantwoordelijk gesteld wordt - eigenaardig, typisch Javaansch 

 is de daarvoor gekozen titel anak-anahan maling — , terwijl dit hoofdstuk besloten 

 wordt met een geval, waarin het s p o o r (lari) [van gestolen buffels] als bewijs geldt. 



HOOFDSTUK III (p. 38—42) O e tui gen. 



»In twijfelachtige gevallen"- zoo leest men in de Indische wetboeken — 

 »moet men trachten achter de waarheid te komen door middel van getuigen, wier 

 kennis is gegrond op wat zij gezien, gehoord of begrepen hebben." En dan wor- 

 den in een reeks artikelen de personen genoemd die tvèl, en die niet als getuigen 



