142 



boeken niet of onvoldoende verklaard. Zoo bv. akraka{h) [= djagalVj, atjako (of 

 atjake?) en agenljet. Bibriman herinnert aan het hedendaagsche pèpriman. De 

 overige zijn bekend. Sisian op p. 41 is nit Sanskrt $isya (leerling) ontstaan. 



In de lijst der geloofwaardige getuigen op p. 42 komen weer eenigeaan yloka's 

 ontleende uitdrukkingen voor. Ook hier weer lébe modin in de plaats gesteld voor een 

 meer ouderwetschen term (brahmaua, padanda of iets dergelijks). Taksoe zijn nog 

 thans op Bali bekend. In mahatjiri en mahatedja, is maha r= ma = hel)bende. 

 voorzien van. Vgl. nog het groote citaat in Kawi-Bal. Wdbk. s.v. saksi. 



HOOFDSTUK' IV (p. 43—54) Rechtspleging. Rechtbanken en 



R ech t er s. 



Een zeer belangwekkend hoofdstuk, rijk aan interessante gegevens, doch 

 helaas voorloopig nog wel niet voldoende op te helderen. 



Allereerst de^ »Driederleij Regtsoeffeningen" (p. 43 — 44) respectievelijk aan- 

 geduid met de termen Drigama, Agama en Toyagama. 



"t Woord »Regtsoeffening", hier gebezigd, kan tot verwarring aanleiding 

 geven: de Javaansche tekst zegt: Pangangge tigang prakawis, drigama kanti denim/ 

 agama kanli dening tojagama. En daarna: drigama pangangge ning djaksa pipitoe, agama 

 pangangge ning parapangoeloe sekawan, tojagama poen i ka silem. Pangangg e, 

 eigenlijk »gebruik, wat uien gebruikt of aanwendt", moet hier wel vertaald worden 

 door: [rechts] middel, waarvan [door de respectievelijke rechters bij hun rechtspraak | 

 wordt gebruik gemaakt. 



Agama ('t Sauskrt agama) heeft de beteekenis van overgeleverde leer, in 't 

 bijzonder de rechtsleer: vandaar kan het ook beteekeneu : verzameling van wetten, 

 steunend op de Indische rechtsleer, Indisch wetboek (Jonker p. 5). Terwijl dus in 

 't algemeen elk wetboek, dat zich baseert op de Indische rechtsleer, een agama 

 kan genoemd worden, is er bovendien een bepaald wetboek (of een bepaalde groep 

 van wetboeken), die Af/ania heet (Frieüeetch. voorloopig Verslag van het eiland Bali, 

 Verh. Bat. Gen. XXII p. 23). 



Minder gemakkelijk is de verklaring van Drigama (ook dirgama). De 

 nieuw- Javaansche beteekenis van dit woord kan eerst in den nieuweren tijd ont- 

 staan zijn, komt dus hier niet in aanmerking. Van der Tuuk meent dat dirgama 

 nit adhigama moet ontstaan zijn (Kawi. Bal. Wdbk. s. v. adhigama, cf. Brandes 

 Catalogus der Hss. uit 't legaat Van der Tuuk p. 1) ; adhigama ('t Sanskrt adhigama — 

 verkrijging, ervaring, het leeren, studie) nu is op Bali de naam van een oud- 

 Javaansch wetboek (zie Friederich 1. e.), dat in 't Boelelengsche kracht van wet 

 heeft. Indien deze verklaring juist is — en zij schijnt zeer aannemelijk — dan 

 ontleenen de beide bedoelde » regtsoeffeningen" hun naam aan het wetboek, dat 

 daarbij gebruikt werd : de Agama was het wetboek, het rechtsmiddel van de zeven 



