143 



djaksa's, en eveuzoo de Drigania (— Adhiganui) «lat van de vier pangoeloe's ; 

 en dan is ook het gebruik van het woord pangangge volkomen duidelijk (1). 

 Hoewel de overgang van adhigama in drigama etymologisch niet verklaard 

 is. indien men let op de wonderlijke verbasteringen van vorm zoowel als 

 van beteekenis, die Sanskrt en oud-Jav. woorden in later tijden, ten gevolge van de 

 onkunde en betweterij der «uitleggers" van de oude teksten (poedjangga's), hebben 

 ondergaan, dan mag ;i priori een verandering van {a)dhigama in drigama (door invloed 

 van het bekende dnergama ?) mogelijk geacht worden. Tot staving van V vn deb Ti ük's 

 verklaring kan nog worden opgemerkt, dat de boven reeds genoemde raadslieden aan 

 het hot' van Sri Mahapoenggoeng (waarvan sommigen den titel van mantri of djêksa 

 hebben), hunne adviezen geven in den vorm van een saloka drigama, terwijl verder 

 nog herinnerd kan worden aan een passage, voorkomend in de Lampoengschc 

 K o ent ara (een wetboek, Koentara Manawa), waarvan Dr. Van dek Tri k in zijn 

 Brieven betreffende het Lampoengsch (Tijdschr. Bat Gen. XIX p. 373) een staaltje 

 bekend maakte. Daar wordt (men zie het uittreksel in den genoemden Catalogus II 

 p. 102) gezegd: hukum papatih tiga perkara ilm. hang karihin igama, kapindu 

 dërigama, kaping liga kar in ah. Anapun hukum igama iku kang iijala fcang 

 din-hukumakën, lan hukum drigama iku poerba wisisa tgsing «raki/jamt (.') tri hult. 

 anapun karinah iku papa tut tan ing pangganini lan ja iku ktmu mg rarasani (2). En 

 eindelijk is het opmerkelijk, dat vele van de volgens onze Pëpakëm p. 63— 71 

 door de djaksa's ie berechten misdaden, juist in het Balineescbe wetboek Adhigama 

 gevonden worden, zooals blijkt uit Van deb Ttjuk's Wdbk. 



Wanneer noch de Drigama, noch de Agama de gewenschte belissiug hebben 

 aan de hand gedaan, dan gaat men over tot het derde en laatste middel: toj agama. 



Toy agama is blijkbaar naar analogie van agama en drigama gemaakt: 

 men wilde drie qama's hebben. De beoogde beteekenis is duidelijk: in het water 

 gaan, d.i. duiken {silêm zegt de Jav. tekst), zich aan de duikproef onderwerpen. 

 In de Balineesche wetboeken heet dit dewdgamn. In de Indische wetboeken is de 

 duikproef een der vormen van het godsoordeel (daiva anumdna), dat, naast den eed 

 (capatha), in bepaalde gevallen ter ontdekking van den schuldige mag worden aan- 

 gewend, indien geen vertrouwbare getuigen zijn te vinden. Zoo o.a. Manavadharma- 

 castra VIII 109—115 (duiken heet hier apsu nimajjati); men vergelijke .Ionkkk's 

 opmerkingen over eed en godsoordeel (waartusschen dikwijls niet duidelijk wordt 

 onderscheid gemaakt) in de aantt. bij art. 204 en 210 van zijn oud-Javaanscb 

 Wetboek, voorts Pëpakëm p. 109, derde alin.. en de »manier van procedeeren" p. 18. 

 De uitvoerige beschrijving, hier op p. 43—44 van de duikproef gegeven, is voor 

 ethnologen niet onbelangrijk: men vergelijke Wtlken, Strafrecht op 111 Bqq. 



,1, Op Bali mogen thans aog zekere wetboeken alleen .lom- ,1, brahmanen geraadpleegd 



worden (Van Blokmkn Waanukiw. p. 205). 



» Wat daar verder volgt over printah kuntara, radjaniti en djoegoelmoeda la eveneens de 



is 

 aandaclit waard. 



