BIMANEESCHE SPRAAKKUNST. 235 



HET TELWOORD 



§ 191. De hoofdgetallen, zooals zij bij het tellen opgenoemd worden zijn: itja, één; 



duwa, twee; tolu, drie; upa, vier; lima, vijf; ini, zes; pidu, zeven; waru, 



acht; tjiwi, negen; sa-mpuru, tien; sa-mpuru sa-buwa, elf (vgl. beneden § 195); 



sa-mpuru duwa, twaalf; enz.; duwa mpuru, twintig; duwa mpuru sabuwa, 



één en twintig (vgl. bij elf); tolu mpuru, dertig; enz.; sa-ratu, honderd; 



sa-ratu sa-buwa, honderd en één ; duwa ratu, twee honderd ; sa-riwu, duizend ; 



duwa riwu, twee duizend. Hoogere getallen worden evenals in het Mal. enz. 



met aan het Sanskrit ontleende benamingen benoemd. Hel Bim. zal deze 



benamingen zeker uit eene der verwante talen overgenomen hebben, vandaar 



vertoonen zij ook de gewone afwijking van de oorspronkelijke beteekenis en 



worden zij evenals ratu, enz. behandeld. Naar de Bimaneesche uitspraak 



luiden zij: sa-lakasa, tienduizend; sa-kati, honderdduizend; sa-djuta, millioen. 



De woorden mpuru, ratu en riwu beteekenen, evenals hunne vertegenwoordigers 



in de verwante talen: tiental, honderdtal en duizendtal, bijv. sabune-bune 



mpuru, eenige tientallen (14.14. v. o.). 

 Aanin. In het dialect van Kölo luiden de hoofdgetallen : ösa, duwa, tolu, upa, lima, onu, pitu, dlu, 

 tape, sa-mpulu of ha-mpulu, sa-mpulu sa-mbuwa of ha-mpulu ha-mbuwa (elf), duwa mpulu> 

 sa-ratu, sa-riwu, enz. Met lape is wel te vergelijken het Mak. salapang. 



§ 192. Behalve bij het tellen, wordt één steeds uitgedrukt door sa, wat steeds in 

 samenstelling met een subst. voorkomt. Sa wordt of aan het te tellen subst. 

 zelve gehecht of wel aan een ander subst., dat dan als hulpwoord gebezigd 

 wordt, vgl. beneden § 195. Het eerste is, .meieene uitzondering, vgl. § 204, 

 alleen het geval zoo het subst. de beteekenis heeft van eene maat," 1 van een 

 deel van een geheel, eene tijdsverdeeling of geldswaarde, bijv. sa-ndupa, één 

 vadem (62.51); sa-singku, één armslengte (62.30); sa-tebe (de hoeveelheid 

 van) één druppel (10.35); sa-tjanggi (de veelheid van een) één kopje (47.54) ; 

 sa-mpuru, één tiental; sa-tènga, een (de) helft (46.23); sa-bae, de ééne zijde 

 (57.33); sa-bae — sa-bae, de ééne zijde — de andere zijde (69.41 en 42); 

 sa-nai, één dag (68.31); sa-mbaa, één jaar (9.9. v. o.); sa-mda mada, één 

 oogenblik (10.38); sa-reya, één reyaal (15.18); sa-balae, één duit (57.29). 

 In verbinding met een ander subst. komen deze woorden, voor zooverre zij 

 niet de functie van een hulptelwoord vervullen of geheel tot telwoord geworden 

 zijn, als sa-mpuru, achteraan, bijv. mundu sa-kula nae, ééne groote mand 

 melatiebloemen (72.26); sumpu-na sa-bae, het einde aan den éénen kant, het 

 ééne uiteinde (69.41); kapantja sa-kimi J één handvol patjar (4.17); oi sa-ongge 

 (de hoeveelheid van) één waterschepper water (5.15); masa toi sa-uwa, tien 

 duiten klein geld (4.23). 



Aanin. De beteekenis van «een" moet sa ook hebben in woorden als saraa, eenmaal en ten eene 

 male; saramba, eerst, sarunde en saruwe, de helft; zij zijn echter thans als grondwoorden 

 te beschouwen, dewijl het oorspronkelijke grondwoord geen beteekenis meer heeft, en ook 

 niet met een ander telwoord kan verbonden worden, ik heb daarom ook sa zonder koppelteeken 

 met het volgende aaneengeschreven. Satoi, weinig, zal wel letterlijk «ééne kleinigheid" beteekenen. 



