BIMANEESCHE SPRAAKKUNST. 371 



ede mpara kan vervangen worden, staat het werkwoord in den indicatief, 



gelijk uit de voorbeelden boven te zien is. 



Aanm. Met ampo zijn te vergelijken Mak. inampa of nampa, Bug. inappa of nappa en Lampongsch 

 (dialect van Kroë) ampaj, welke alle -pas, eerst" beteekenen; in het Suinbaw. is ampo = 

 Mal. lagi, nog, ditzelfde is het geval in het Sasaksch, volgens de woordenlijst van Zollinger. 

 Het Bim. pu (in sommige streken po uitgesproken, vgl. N°. 1 der teksten) beleekent «nog" 

 evenals het Mak. en Bug. pa, bijv. Bim. wati-pu, nog niet = Mak. taena pa, Bug. dé-pa, 

 dezelfde beteekenis heeft pe 'm het Bulusch, in het Lampongsch beteekent paj «eerst, even" 

 (bijv. kanah paj, wacht even)! in welken zin het Bulusche woord ook in gebruik is. Voorts 

 is op te merken, dat het Bul. katnpe (kan + pe) zoowel -nog" als «pas, zooeven" kan 

 beteekenen, terwijl hel woord lagi, zooals het in het Mal. en Jav. gebezigd wordt, de 

 beteekenissen van «juist, pas, zoo even" nog in zich vereenigt. Het is derhalve zoo goed als 

 zeker dat in de woorden ampo, enz. pu of po, enz vervat moet zijn. Het Bat. drukt »nu 

 eerst, dan eerst" uit door de pronomina on en i met achtervoeging van pe, waarschijnlijk bevat 

 ampo, enz. eveneens nog een dergelijk woord, vgl. het Bataksche an, die, dat, het Mak. 

 a als lidwoord en nadrukswoord, alsook het gebruik in het Bim. van ede ampo = ampo. 



Wanneer sa of si achter ampo gevoegd wordt, heeft het de beteekenis van 



«immers, toch". (De Bim. plegen het te vertalen door het Mal. bukan, of 



te omschrijven door kira-ku, naar ik meen). Het wordt dan steeds gevolgd 



door een subst., hetzij een eigenlijk of verbaal: mbuda isi mada-mu nggömi 



nee da èda kai-mu katantu au-au-du mawdra di ade poo ede, ampo-sa masa 



arupiya ntjau, waart gij blind, dat gij niet goed zien kondt wat in de 



bamboe was, immers enkel guldens! (24.31 — 32); ampo-sa ndede nggdhi 



ra-sama kai, aldus toch zijn de woorden, waarmede men heeft ingestemd 



(17.4); ampo-sa sanuru nggömi döho mambei parenla, enz., immers uw 



beider mond gaf bevel, enz. (50.33) ; ampo-sï wati-du èda angi-ta, wij hebben 



elkander immers niet weergezien (78.21). Ook wordt een verbaal subst. 



na ampo-sa wel door ba ingeleid (bijv. 85.32). 



Aanm. De eigenlijke beteekenis schijnt te zijn »dit juist", vgl. de voorgaande Aanm. en het Bat. i 

 pe, alsook eene Mak. uitdrukking als: andjo-ka ku-kana memang (ik heb immers altijd 

 gezegd). Ook in het Bim. laat zich ede in enkele zinnen door «immers" vertalen, bijv. 

 ede-ra nggdhi nggömi döho mpa makau iveha. enz., dit (was) ulieder woord, dat beval te 

 nemen = uw woord beval (of gij bevaalt) immers te nemen, enz. (33.39). Of sa (si) in ampo-sa 

 nog iets meer dan een enkelen nadruk te kennen geeft, kan ik niet beslissen. Voor de tegen- 

 woordige taal is ampo-sa (si) als praedicaat van den zin te beschouwen. 



Ten slotte komt ampo nog voor in ampo-ya, zoo even, pas. Dit kan na 

 het verbum geplaatst worden, dikwijls te zamen met aka-n ede, bijv. wdra 

 ampo-ya aka-n ede (36.35) = wdra aka-n ede (37.6), (hij) was er zoo even. 

 Met nadruk staat het op de gewone wijze als praedicaat vooraan : ampo-ya 

 dula-na, zoo even is hij teruggegaan (25.30). Als synoniem van ampo-ya 

 wordt vermeldt ampo-mpi-ya, in de teksten komt het voor (103.7) voorzien 

 van het prefix ma, als synoniem van masadoü-na, vgl. beneden. Mpi is 

 ontstaan uit mpa, slechts, maar, vgl. § 265, de vocaal zal wel zoo te verklaren 

 zijn, dat ya oorspronkelijk iya luidde. Thans komt iya als afzonderlijk 

 woord in de taal niet meer voor. Men vergelijke ampo de. 



Bou, het Mal. baharu, pas. Het staat steeds vóór het woord, dat het 



