BIMANEESCHE SPRAAKKUNST. 408 



Tji wordt voornamelijk voor den nadruk geplaatst na woorden met vragende 

 beteekenis: au-fji, wat? tjoü-tji, wie? ba bau-tji, waarom? bakai-tji, waar? 

 De Bimaneezen beschouwen tji als minder net dan ku. Door het veelvuldig 

 gebruik na deze woorden is men aan tji eene vragende beteekenis gaan 

 hechten en wordt het wel eens gebezigd \oor ro (vgl. de volg. §): wdra 

 palu-tji, is het voegzaam of mogelijk (58.9); wati-tji raa-kau kai-mu sambeya, 

 hebt gij niet bevolen te bidden? (85.9). Het wordt evenwel ook zonder 

 vragende beteekenis gebezigd na de aanwijzende voornw., vgl onder i en in 

 sela-tji, behalve. Somtijds bezigt men, vooral na bune, hoe? ku en tji te 

 gelijk, dus : bune-ku-tji; vgl. de voorbeelden cnder § 125. Voor de uitspraak 

 ontstaat door die samenkoppeling wederom een woord als sara, enz., dewijl 

 echter ku en tji hierin gelijk van waarde zijn, is maar steeds de hier 

 gebezigde schrijfwijze gevolgd. 



Aanm. Het is wel niel twijfelachtig, dat deze woordjes oorspronkelijk pronomina zijn, vele ervan 

 zijn ook nog als zoodanig, hetzij zelfstandig, hetzij met een ander element verbonden in de 

 verwante talen gebruikelijk. Reeds uit hunne beteekenis om ergens op te wijzen, dus 

 ergens de aandacht op te vestigen, wordt hun gebruik bij sommige woorden, bijv. ter 

 versterking van de thans gebruikelijke pronomina, verklaard. Vanzelf hebben zulke aan- 

 wijzende woordjes tevens de beteekenissen van »hier, nu, daar, dan, toen", enz, (ziebija&e, 

 enz., § 217, vlg.). En zeker wel deze niet alleen, maar evenals nu nog, bijv. bakai of 

 cdedeï niet alleen gebezigd worden waar wij »waar" of «daar" gebruiken, maar ook inden 

 zin van: >van waar, waarheen; van daar, daarheen", zoo zullen ook deze woordjes wel 

 tevens den zin gehad hebben van: »tot, van, enz. hier (daar, enz.)" en dus als adverbia: 

 »tot (van) nu, nog, toen nog, daarna (vgl. ede-ra) verder, meer", enz. Oorspronkelijk zullen 

 zij wel bij werkwoorden, zij het clan ook zwakke, adverbiale beteekenis gehad hebben; deze 

 is echter hoe langer hoe meer verdwenen, totdat deze woordjes geworden zijn, wat zij nu 

 zijn, men vergelijke bijv. pu en du. Het laat zich gemakkelijk begrijpen, dat toen de 

 oorspronkelijke kracht dezer woordjes niet meer gevoeld werd, hunne verschillende vormen, 

 naarmate zij wezen op iets, dat meer of minder van den spreker verwijderd was, verward 

 werden, zoo zal wel oorspronkelijk tusschen da, du en (het Kólosche) di hetzelfde verschil 

 bestaan hebben, als bijv. tusschen Jav. iki, iku en ika. (Waarschijnlijk is da, enz. in den 

 grond één met ra, Mal. lah, Mao. ra, ook een zwak »daar" en »dan", vgl. Kern., de 

 Fidjitaal, enz. pag. 147). Waarom nu de taal in het eene geval bepaaldelijk het eene woordje, 

 in het andere geval het andere bezigt, is moeielijk uit te maken, dewijl de redenen die 

 daartoe geleid hebben, wel meestal met de eigenlijke kracht dier woordjes niets te maken 

 hebben, op zichzelf toch ligt bijv, in ra niets, waarom het alleen bij den imperatief van 

 intransitieven zoude te gebruiken zijn, het Mal. bezigt dan ook lah wel degelijk bij transitieven, 

 evenmin ligt er iets in de oorspronkelijke beteekenis van pu, wat het alleen voor transitieve 

 werkwoorden geschikt doet zijn. Uit het gebruik van tji (dat wel alleen eene andere uitspraak 

 van si is, vgl. si, B. en dus oorspronkelijk vrij wel hetzelfde als sa) als middel om een 

 vraag uit te drukken, is te zien, hoe zulk een woord soms eene bepaalde functie krijgt. 



§ 271. Tot de nadrukswijzers kan ook gebracht worden het woordje ro (vgl. Sawu. 

 do en Bim. indo), dat eveneens enklitisch is, doch niet bij een bepaald woord 

 behoort, maar een geheelen zin of zinsnede eene vragende beteekenis geeft. 

 Gewoonlijk wordt het na 't laatste woord van den zin gevoegd: mu-püi 

 lóko-mu-ro, hebt gij buikpijn? (19.6); mbeè ake nee landa-ro, is deze bok 

 »om te verkoopen" (te koop)? (54.25); na-nloi-ra supu-pu-mu-ro, zij t gij reeds 



