74 



De Djamboe-monjet (Anacardium occidentale) wordt op Soembawa veel grooter en zoeter dan 

 op Java, en, ofschoon zij nog altijd utang blijft, is ze toch eetbaar. 



Pisang , Manga, Nangka en Doerian worden in overvloed gevonden. De Manga's zijn be- 

 ter dan in het westelijk Java. De Belimbing is ook grooter en kan, jong zijnde, ook als 

 groente gebruikt worden. 



Men vindt verder de Zuur zak op Bima, de Doekoe overal, de zoete Sangar minto in de 

 bosschen van het zuiden, de Djerok (citrns) in verscheidene soorten, vooral menigvuldig de 

 Djerok besar , die echter niet zoo fijn is als op Balie en te Batavia. De Madja's (aegle Mar- 

 melos), hier Bila genoemd, groeijen in bosschen vereenigd op de dorre heuvelen. Mangistans 

 en Ramboetans zijn haast onbekend. De inboorlingen wisten ook niet, dat de vrachten van 

 de Erioglossum edule , die overal groeit, als ook de frambozen (rtibus) , die in het gebergte 

 niet zeldzaam zijn, eetbaar waren. 



Eindelijk moet ik nog vermelden de Druiven, die te Silah in het rijk van 5j'm« gekweekt 

 worden. De plant is door een' Arabier overgebragt. Vroeger teelde men er zooveel, dat 

 zij zeer goedkoop op de markt van Bima werden verkocht. Tegenwoordig is de teelt zeer 

 verwaarloosd. 



B. Onder de oliegevende planten staat de kokos-hoom boven aan. Dan volgt de Kana- 

 rie-hoorn., die b. v. in het Dongo -gebergte in groote menigte in het wild groeit, en einde- 

 lijk volgen de Djarak-soorten. Eene soort, de Ricinus communis, wordt verbouwd, de andere 

 (curcas purgans) groeit in de wildernissen in ongeloofelij ke menigte. 



C. Onder de suiker-gevende planten, en die waaruit dranken getrokken worden, noem 

 ik vooreerst het suikerriet, dat in het rijk van Bima het meest en in verschillende soorten 

 aangeplant wordt. 



De Kokos-hoom levert de toeak,— de Lonthar-palmen echter de meeste,— de Aren-palm zeer 

 zelden; deze komt ook veel minder voor dan op Java en Celebes. Het sap van den Lon- 

 tharpalm wordt voornamelijk tot suiker verwerkt. 



Uit de i'ijst wordt ook nog een zin- verdoovende drank, de b roe-m , gelrokken. 



De koffij wordt in het geheele land maar in kleine hoeveelheid geteeld. Voor Bima en 

 Dompo geschiedt dit het meest in het land Dongo Padjo , — voor Soembawa op het Ropang- 

 gebergte. 



D. Kleeding-stoffen maakt men alleen van de katoen, en wel uitsluitend van de kruid- 

 achtige gossypium herbaceum , die veel geplant wordt en een fijn produkt oplevert. 



Touw en garen worden ook gemaakt van de Ramé (urticae diversae sp.), van bamboes, van 

 de stelen der Lonthar-bladeren en van de vezelen van de kokos-noot. 



E. Als planten, die verwstof opleveren, verdienen genoemd te worden: het sappan-hout , 

 (waarover hieronder nog meer). 



De Morinda (bracteata en tinctoria), die zeer veel in de kampongs gevonden wordt. Men 

 noemt ze op Bima: Binkoeroe. 



De Indigo wordt voor binnenlandsch gebruik genoeg verbouwd. 



De Sa/flor of ICassocmba (Carthamus tinctorius) , voor roode en oranje verw, wordt in het. 

 rijk van Bima veel geplant en zelfs uitgevoerd. 



De Kaijoe Tegerang of Tjira , in het rijk van Bima (waarschijnlijk eene Trophis , ofschoon 



