95 



Om nu naauwkeurig de werkelijk gemiddelde barometer-hoogten te vinden , moet men niet 

 alleen de gegevene gemiddelde hoogten, maar ook die van alle waarnemingen, 110 in getal, 

 tot het nul-punt van den thermometer reduceren; eenen arbeid waartoe ik geen' tijd had, daar 

 zulks verscheidene dagen werk zou vorderen. 



De twee maxima van den barometerstand zullen dus vallen op den tijd tusschen V 2 11 

 en 11 uur in den morgen, en '^ÏO tot 10 uren in den avond. 



De twee minima op den tijd tusschen y 2 4 tot k uren in den avond, en (waarschijnlijk) 

 •4 tot ] /jS uren in den morgen. 



Het eerste maximum is geen normaal maximum, daar dit tusschen y.^ 1 en 10 uren in 

 zou vallen. 



Of deze abnormiteit op Bima werkelijk en altijd bestaat, moeten latere en meer talrijke waar- 

 nemingen leeren, en eerst dan zal het tijd zijn, om de oorzaken uit te vorschen. Gedu- 

 rende mijn verblijf bestond deze abnormiteit inderdaad. Zoodra ik eenige dagen observa- 

 tien gedaan had, viel zij mij op, en wijdde ik haar eene bijzondere opmerkzaamheid. 



Wanneer ik zeg, dat het maximum tusschen 1 / 2 11 uren en 11 uren in, en niet op 11 

 uren valt, zoo geschiedt dit, omdat om 11 uren de barometer reeds weder iets van de ware 

 grootste hoogte was gezakt. 



De overige barometer-observatien ga ik hier voorbij, omdat zij niet talrijk genoeg zijn, 

 om er gelijksoortige gevolgtrekkingen uit af te leiden, als uit die van Bima. 



Evenwel verdient nog opgemerkt te worden, dat de barometer over het algemeen eenen 

 hoogeren stand had te Soembawa dan te Bima, en in den laatsten tijd van mijn verblijf 

 (September en October) iets hooger stond dan in het begin (Julij en Augustus). 



§ 2. Gezondheidstoestand. — Heerschende ziekten. 



Er is een groote roep over de ongezondheid van het eiland Soemhawa, ofschoon groofen- 

 deels ten onregte. Echter waren er tijden dat het geheele land, en met regt, als ongezond 

 werd uitgekreten. B. v. onmiddellijk na de uitbarsting van den Tamhora, toen aller- 

 hande ziekten het eiland gruwelijk hebben geteisterd. De groote hongersnood droeg ook 

 voornamelijk bij tot de vermeerdering van de ziekten. Totaal gebrek aan water of ten min- 

 ste aan goed water, overgroote droogte van den dampkring en de buitengewone hooge graad 

 van warmte, die door de heete asch bijna ondragelijk werd, vermeerderden nog veel den 

 aanleg tot ziekten. Eindelijk veroorzaakten de vulkanische uitdampingen alleen reeds vele 

 koortsen, zooals dit reeds dikwijls is opgemerkt in de nabijheid van werkende vulkanen. 

 Ook na de aardbevingen van 1829 en 1836 braken er vele koortsen onder de bevolking 

 uit. 



Als ziekten, die voornamelijk door klimatologische verhoudingen en grondsgesteldheid ver- 

 oorzaakt worden, noem ik vooreerst de koorts. Zij heerscht gelukkig echter niet overal, 

 en altijd het meeste in het drooge jaargetijde. 



De hoofdplaats Bima en de plaatsen ten Z. van de baai lijden er het meest ouder. Deze 

 koortsen zijn werkelijk de zoogenaamde moeras-koortsen, door miasmen veroorzaakt. Meest- 



