103 



Bataten [zeer zelden uitgevoerd ,] dienen, even als nog vele andere aardvruchten en groen- 

 ten van minder belang, den inboorlingen zei ven tot voedsel. 



Katoen maakt een' gewigtigen tak van den landbouw uit en is zeer gezocht. Vroe- 

 ger werd er echter veel meer geteeld dan tegenwoordig. Sedert 181 5 heeft men er zich 

 minder mede afgegeven, omdat de overgebleven landbouwers genoeg te doen hadden, met 

 voor de eerste levensbehoeften te zorgen. Eerst dan , wanneer de bevolking en de vrucht- 

 baarheid van den grond weder toenemen, zullen de inwoners zich weder van zelfs op de ka- 

 toen-teelt toeleggen. Deze heeft alleen plaats op de heuvelen en drooge berghellingen, en 

 haast uitsluitend van de soort, die door de Botanisten Gossypium herbaceum genoemd wordt. 

 [Zie over den prijs en den uitvoer de betrekkelijke overzigten in de tabellen]. 



Suikerriet wordt in Bima hier en daar geplant, en de suiker in het land zelf op eene 

 zeer eenvoudige wijze gewonnen. Twee houten loodregt-staande cilinders, die in eenen hou- 

 ten trog tegen elkander wrijven, worden door een' buffel in beweging gebragt. Een man 

 schuift het riet tusschen de cilinders. Het sap verzamelt zich in den trog, en wordt dan 

 geheel op dezelfde wijze in opene ketels uitgekookt, als bij de bereiding van de suiker uit 

 Aren- en Lonthar- sap. Van het sap van den Lonthar- palm wordt op Bima ook suiker 

 gemaakt. Deze zoowel, als de eerstgenoemde soort, wordt naar Soembawa , Dompo , Sa~ 

 leijer, Mangareij en andere plaatsen uitgevoerd. 



Kofjij wordt er alleen in de bergdorpen en weinig geplant, naauwelijks genoeg voor bin- 

 nenlandsch gebruik. Men verkoopt ze slechts in het klein en zeer duur. Een theekopje 

 vol boonen kost namelijk een «dubbeltje". 



Indigo en klapper- olie zijn geene artikelen van uitvoer. Daarentegen groeijen er in het 

 bergland van Dompo in het wild zooveel kanarie-boomen, dat men kanarie-o\\Q zou kun- 

 nen uitvoeren. 



In het wild en aangeplant, komt de Binkoeroe-boom (moninda tinctoria et bracteata,) van 

 welken de wortel als eene roode verwstof uitgevoerd wordt, zeer goed voort. 



De belangrijkste tak van handel in stoffen van in het wild groeijende planten is die in 

 sappan-hout Het gouvernement heeft zich sedert overoude tijden den alléénhandel daar- 

 van voorbehouden. 



In vroegere tijden kostte het sappan-hout 48 stuivers per pikol; tegenwoordig betaalt men 

 den koijan van 80 pikols met S0 gulden zilver. In de goede moesson wordt het oudste 

 sappan-hout omgehouwen en in stukken van 1 — 1V 2 voet lengte afgesneden, — in de kam- 

 pongs geschild, gedroogd en bewaard, totdat de tijd van den afvoer daar is, d. i. tot in Julij 

 of Augustus. Vervolgens wordt het naar het strand gedragen en gewogen. Gewoonlijk heeft 

 hierbij een feest plaats, waaraan de Sultan, de rijks-grooten, de kapitein van het schip, 

 de gezaghebber en de schrijver deelnemen. De Sultan neemt dan het middagmaal bij den 

 gezaghebber, en wordt gesalueerd, wanneer hij het fort voorbijtrekt. Er bestaat een oude 

 klagt (sedert het jaar 17S9 b. v.) dat het uitgehouwen sappan-hout te jong en te moeije- 

 lijk uit het gebergte te halen is, en van tijd tot tijd werden er dan ook eenige jaren uitstel 

 gevraagd en gegeven. Er bestaat wel eenige reden voor deze klagt, want hoe meer en hoe 

 langer er sappan-hout gehouwen wordt, zoo minder oude stammen er te vinden zullen zijn, 

 en zoo verder men daarvoor in het gebergte zal moeten gaan. 



