163 



voer) van dit rijk Ie verkrijgen, daar er geene registers gehouden worden. En zelfs wan- 

 neer zij bestonden, zou ik bij het groote mistrouwen, dat men in Soembawa in alle din- 

 gen jegens mij aan den dag legde, er geene inzage van hebben kunnen krijgen. 



De akkerbouw geschiedt op Soembawa op dezelfde wijze als in Bima, echter zijn twee 

 bijzonderheden opmerkenswaardig. Vooreerst heeft het land meer van de uitbarsting van 

 den Tambora geleden dan Bima, en zich minder daarvan hersteld. Het oostelijke gedeelte 

 des rijks lijdt er altoos nog het meeste onder, terwijl het westelijke sedert eenigen tijd we- 

 der begint op te komen, vooral van af Oetan, bij welke kampong men onder anderen se- 

 dert eenigen jaren zeer veel katjang iedjoe plant, als ook bij Boèer en Alias. 



Het volk van Soembawa is veel luijer dan dat van Bima, en bewerkt de velden niet met 

 die zorg, welke door de menschen rondom Bima daaraan wordt besteed. Zoo wordt er na 

 den rijst-oogst zelden een tweede gewas op de sawah's geplant, en bestaat het dan gewoon- 

 lijk uit maïs, katjang hidjoe of tabak; uijen of kasoemba worden niet geteeld maar komen 

 van Bima. Ook katoen wordt er niet zooveel geplant als in het oostelijke gedeelte van het 

 eiland. Koffij wordt er aan het Ropang- gebergte geteeld, maar nog niet in zoo groote hoe- 

 veelheid, om eene artikel van uitvoer op te leveren. 



Suikerriet wordt in het land weinig of niet geplant. Ook wordt er geen suiker uit het 

 sap der palmboomen gemaakt, zoodat het een belangrijk artikel van invoer voor het land 

 is. Het land is rijk aan sappan-hout, vooral ten W. van Alias tot aan Tjereweh. 



Daar het Gouvernement met de vorsten van die kleine rijken geene contracten gesloten 

 heeft, trekt het geen hout van daar. Het wordt dus zelden gehouwen en heeft den lijd om 

 oud en groot te worden en te vermeerderen. Zoo zag ik bijzonder mooi sappan-hout in 

 de omstreken van Setelok op de dorre heuvelen in het gebergte Montar. Gedurende 

 eenige jaren zou er uit die streken eene aanmerkelijke hoeveelheid sappan-hout te trek- 

 ken zijn. 



Het djati-hout, in het Z. van Soembiwa in het gebergte Setemper, is bijna uitgehouwen 

 en zeer verwaarloosd, zoodat het niets meer opbrengt. Er moet ook in de nabijheid van Alias 

 djati-hout zijn, dat ik echter niet gezien heb en vermoedelijk ook niet veel is. Aan schoone 

 houtsoorten voor meubelen is overigens het land zeer rijk, vooral aan de stranden, waar men 

 reusachtige djamplong-boomen en het prono-sono-hout in menigte vindt. Zoo vindt men ook 

 aan de baai van Maniai wouden van het schoone kaioe-sawo. Er zijn stammen onder van 

 10 en meer voeten hoogte, die 2 mannen naauwelijks omvatten kunnen. 



De Veeteelt is voor Soembawa even zoo belangrijk als voor Bima. Over de paarden werd 

 reeds in het He hoofdstuk 8de gedeelte § 2 gesproken. Zij zijn doorgaans iets duurder, dan 

 op Bima. Meest allen worden naar Java uitgevoerd, terwijl de handel grootendeels in han- 

 den der Arabieren is. De buffels zijn even zoo talrijk als de paarden. In het oostelijke ge- 

 deelte langs de baai van Soembawa, kosten zij niet meer dan in Bima. Hoe meer naar het 

 W. hoe duurder zij echter worden. Dit wordt veroorzaakt door den sterken uitvoer naar 

 Lombokh en Bali. Van Soembawa bestaat eenen levendigen handel in buffels met Ma~ 

 kassar en nog meer met Topedjawa. 



Terwijl in Soembawa een buffel 6-8 gulden kost, is de prijs van Alias tot Taliwang 

 fn, fU tot ƒ16, ja, dikwijls tot ƒ 13. 



