12 



belangrijke beschouwingen en opmerkingen, hier en daar, in een enkelen trek, dezen of genen 

 tempel aan, alsmede de beschrijving van enkele relief- voorstellingen van Boro-boedoer, doch eerst 

 dan, wanneer de schoone en treffend gelijkende teekeningen, welke thans vanhaar gemaakt zijn, 

 in plaat gebragt zullen wezen, zal men Boro-boedoer en zijne basreliefs kunnen leeren kennen. 



Dat Crawfurd ons geene, of maar eene zoo korte beschrijving der tempels geeft, en Raffles daar- 

 in zoo veel uitvoeriger is, volgde niet slechts daaruit, dat de laatste over meerdere middelen 

 kon beschikken, dan de eerste, maar ook uit het verschillend karakter van beider geschriften. 

 Daar is groot verschil tusschen beiden, Crawfurd is criticus, Raffles rernmrelator; de laatste ver- 

 haalt wat hij gezien, de eerste wat hij gedacht heeft; de eerste is systematicus, die zijn systeem 

 alles aanpast, de tweede dilettant, reeds tevreden, indien hij maar veel kan mededeelen; de 

 eerste philosopheert, de tweede laat zijne fraaije platen zien. 



Daardoor, althans wat de oudheden en geschiedenis van Java betreft, is Raffles dan ook als bron 

 verre boven Crawfurd te stellen. Intusschen heeft ook hij zijne opmerkingen en consequen- 

 tiën. Sommige zijn zeer juist, andere daarentegen meer gewaagd, dan gelukkig. Zij kunnen 

 den toets niet doorstaan, zijn reeds voorbijgegaan, of zullen met den tijd voorbijgaan. 



Onder meer slechts dit, dat hij te Soekoe aan Egypte denkt; maar de betrekking, welke hij 

 geneigd schijnt tusschen de eeredienst van Egypte en de ruinen van Soekoe op den Lawoe te zien, 

 zal ongetwijfeld wel nimmer hebben bestaan. 



Maar ook met Crawfurd kunnen wij ons in menig opzigt niet vereenigen. Zijne jaargetallen 

 betrekkelijk de overkomst der Hindoes en de stichting der tempels had hij gerustelijk achterwege 

 kunnen laten. Met den besten wil ter wereld kunnen wij ze hem onmogelijk toestemmen, evenmin 

 als zijne redeneringen over het karakter van de vroegere eeredienst en den God der hoogste aanbidding 

 op het oude Java. Immers het is even weinig te gelooven, als het ook door CraAvfurd, in weerwil 

 van zijne bewijzen, bewezen is, dat Siwa, als Bathoro Goeroe, het voorwerp der hoogste aanbid- 

 ding was, en zijne eeredienst op Java of het Hindoeisme van Java in de eeredienst van Siva 

 en Doerga, van de Lingam en Joni, vereenigd met die van Boeddha bestond, alzoo eene hervor- 

 ming was van zijne bloeddorstige en onbeschaamde dienst op het vasteland, door wijzen of wij s- 

 geeren te weeg gebragt, door personen althans van zachter aandoeningen, dan hunne overige land- 

 genoten en misschien wel om gelijken tred te houden met een lichtstraal van beschaving, die 

 in het land, waarin het zijn oorsprong vond was doorgebroken, dat alzoo het Boeddhaisme van 

 de Javanen niet de vereering van een vergood persoon was van den naam van Boeddha, maar 

 eene wijziging van de hulde aan de verdelgende magt, en dat de beelden van Boeddha, die zoo 

 rijkelijk over het land verspreid zijn, die wijzen voorstellen, welke die hervorming te weeg bragten. 



Gelijk Raffles heeft ook Crawfurd zijne bijzondere denkwijze over Soekoe gehad. De bouw- 

 vallen daar en te Tjetto, wil hij, zijn mogelijk de overblijfselen van eene nieuwe sekte, 

 onverwachts op Java gekomen, aanstonds diep de binnenlanden ingedrongen, daar hoog tegen 

 den Lawoe opgeklommen, toen op dien berg stichters geworden van de Tjandi's Soekoe, einde- 

 lijk naar Bali gegaan om er de eerste apostelen van diens tegenwoordige eeredienst, tevens de 

 voorouders te worden van diens priesters en leeken. 



Crawfurd brengt de Hindoetempels vanJava tot vier soorten: 



