26 



//Eine auffallende Erscheinung isfc es dass man weder auf Bali noch Java Spuren eines klos- 

 teiiichen Zusammenlebens der Buddhistischen Geistlichkeit findet. Nach Erskine gehort es zu 

 den charakteristischen Merkmalen Buddhistischer Tempel, dass in oder neben ihnen ein Platz da- 

 zu angewiesen ist. Auf Java lasst sich in den architektonischen Ueberresten nichts fur einen 

 solchen ansehen. Vermuthlich had die Zeit diese Gebaude zerstört. Denn wenn sich auch wohl 

 erwarten liesse dass an einem oder dem anderen Orte wenigsten Trümmer davon zurück geblie- 

 ben waren, so scheint es doch beinahe unmöglich anzunehmen dass diese klosterlichen Einrich- 

 tungen der Javanischen Tempelgebaüde in der That ganzlich gefehlt haben sollten." 



Wanneer wij hier Humboldt alleen het woord laten over zoo veel, waarover nog veel kan worden 

 gezegd, dan is dit, omdat wij later, wanneer we over den tijd der stichting en het godsdienstig 

 karakter der tempels of de aloude eeredienst van Java zullen handelen, ter meer geschikte plaatse 

 die onderwerpen en zoo veel meer, als daartoe nog zal komen, zullen bespreken. Slechts een 

 paar opmerkingen. En reeds aanstonds eene van Friederich omtrent de waarde van de vertalin- 

 gen der inscripties, waarvan ook Humboldt heeft gemeend zich voor de kennis van oud Java's 

 godsdienst te moeten bedienen //Jammer dat zich W. von Humboldt, Kawi-Sprache I. 392 vlgg, 

 met deze inscriptie (verh. van het Bat. Gen. X 129 — 130) en die van Raffles zoo vermoeid 

 heeft; echter heeft hij den weg aangetoond, hoe men inscriptien gebruiken kan (als ze gelezen 

 zijn)." — //Humboldt berispt Crawfurd ten onregte, omdat deze geene partij van die inscriptien 

 (Indian Archipelago II 213, of Humboldt über die Kawi-Sprache I, 216) getrokken heeft." (*) 

 Gelijk wij zeiden, met kritische hand bouwt von Humboldt Boro-Boedoer en Sewoe uit de wer- 

 ken van Raffles en Crawfurd weer voor ons op; maar, moeten wij er bijvoegen, leverden zij hem 

 slechts onvoldoende, ook gebrekkige bouwstoffen, zoo moet zijn bouwwerk ook veel te wen- 

 schen overlaten. 



Verder zou men zich geheel in zijne verwachting bedrogen zien , indien men meende uit Hum- 

 boldts werk Java's tempels te leeren kennen. Daarin is hij verre beneden zijne beide bronnen 

 gebleven. Maar het was ook geenszins zijn doel op dien weg zijne voorgangers te volgen, im- 

 mers een geheel ander doel stelde hij zich voor. Om het vroeger op Java heerschend Boed- 

 dhisme te doen kennen, wil hij Siva ook geenzins wegredeneren, zoo is het toch vooral Boeddha, 

 dien hij zoekt en gaarn ontmoet. Daarom zijn de plaatsen en beelden, waaruit Boeddha hem 

 tegenkomt, vooral hem welkom; verwijlt hij zoo gaarn en als alleen te Boro-Boedoer; kan hij 

 zoo vele andere tempels en beelden, waarvan Raffles en Crawfurd nog gewagen, onbezocht, on- 

 aangeroerd laten; zijn het alleen Prambanan's 'tempelruinen, vooral die van Sewoe, waarbij hij 

 nog bijzonder de aandacht zijner lezers bepaalt, terwijl hij zich verder verdiept voor zijn doel 

 in de lezing en beredenering van inscriptie-vertalingen enz, waarvan wij hoorden, dat het 

 grootste gedeelte als onbruikbaar materiaal moet worden afgeschreven. 



Von Bohlen's //Altes Indien" bezit ik niet. 



Theodor Benfeij verwaardigt den Indischen Archipel aan het einde van zijn //Indien" naau- 

 welijks met een blik; hij besluit: //Handel, insbesondere wohl auch politische und religiöse 



(*) Algemeine Encyklopaedie der Wissenschaften und Künste, zweite Section, pag. 356. 



