53 



Meer nog; Padjadjarans laatste vorst Siliwangi met zoo velen van zijn geslacht en volk, die 

 liever wilden sterven dan ontrouw worden aan hun voorvaderlijk geloof, om Mahomeds leer te 

 volgen, staan in naauwe en innige betrekking tot hare oudheden, even als tot die van Artja- 

 domas, aan welke daarom ook de tweede plaats in onze beschrijving toekomt. 



Treden wij thans ter beschrijving. 



Wanneer ge die van anderen leest, dan zoudt ge meenen, dat de oudheden van Batoe-toelis op 

 ééne plaats te zamen waren gebragt. Dit is geenszins 't geval. Gij moet ze op drie plaatsen , 

 echter nabij elkander gelegen, gaan zien. 



Op de eerste plaats vinden wij den Batoe-toelis, beschreven steen, welke aan de gezamen- 

 lijke oudheden zijn naam heeft gegeven. 



Een steen, zooals de natuur dien gaf, ruw, ongevormd, zes en een halve voet hoog, om- 

 streeks een halve voet dik, viervoet breed, bovenin een onregelmatigen hoek uitloopende, regt 

 opstaande, zijnde op de gegladde voorzijde acht en een halve regels gegrift. 



Op zijde staat een ruwe langwerpige steen, boven afgerond, ruim vijf voet hoog. Nog andere 

 ruwe grootere en kleinere steenen staan of liggen om den Batoe-toelis verspreid; vóór hem ziet 

 ge een platten steen met twee voet-indrukken; regts, ook links van hem een graf. De ruim- 

 te wordt schoon gehouden en is ompaggerd. De Batoe-toelis met den langwerpigen steen staan 

 binnen een hekwerk onder een pannen dak, op eene verhooging met rivier-steenen omlegd, alles 

 zwijgende, tevens welsprekende getuigen van den eerbied, dien de inlander nog heden voor deze 

 plek gevoelt. Zoo menige bezoeker van vroeger en later tijd, welke aan den Batoe-toelis stond, 

 die zich of anderen vraagde : van waar die steen , dat schrift ? maar geen antwoord. Ik vergis 

 mij, kon de wetenschap hem geen antwoord geven, de overlevering bleef het hem geenszins 

 schuldig. Die steen werd door een zekeren heilige, kean Ansantang genaamd, van Mekka mede- 

 gebragt, en op de plaats, waar wij hem thans nog zien, opgerigt. Zij weet u nog meer te 

 zeggen. Die langwerpige opgerigte steen was eenmaal kean Ansantang's wandelstok; en in 

 de verdere verspreid liggende steenen ziet ge nog zijn kist, zijn mes, zijn zwaard of eenig ander 

 voorwerp versteend, waarvan hij zich gedurende zijn leven bediende. En die voet-indrukken? 

 van een zekeren Radja Mantri, die zoo langen tijd, in de lezing en overpeinzing van het op- 

 schrift verdiept, daar stond, tot zijne voeten zich in den steen afdrukten. Van beide graven 

 wist men ons niets te zeggen. Zeer waarschijnlijk zijn ze van later tijd dan de beschreven 

 steen, misschien van twee heiligen, Mahomeds geloovigen, die meenden nergens beter te kun- 

 nen rusten, dan nevens den heiligen steen uit Mekka. Wat blijft ons na het gehoorde nog te 

 vragen, te weten? 



Toch zal het mijnen lezers niet ongevallig zijn nog een later antwoord te hooren , ons door den 

 heer Priederich (*) omtrent den Batoe-toelis gegeven. Hij slaagde er in de inscriptie te ver- 

 klaren. Die steen, zoo langen tijd een mysterie, zelfs eene mystificatie, zoowel voor geleerden , 

 als ongeleerden, ook een steen des aanstoots en eene oorzaak van bespotting voor één geleerde, 



(*) Tijds. v. Ind. Taal-, Land- en Volkenkunde Deel I, pag. 441. 



