56 



landers hunne offerduiten neer of ontbranden zij wierook. Even als den Batoe-toelis , komen ze 

 ook beide beelden en verdere steenen met hunne offers , gebeden en geloften bezoeken. Nog meer 

 echter doen dit de Chinezen. Wij vonden er nog de bewijzen en overblijfselen van hunne offe- 

 randen;, in bamboe-kokers, eene menigte hunner, wel bekende, half afgebrande reuk-offerstokjes 

 en een rak met pennetjes, waarop ze dunne kaarsen, rood geverwd, plaatsen en ontsteken. 



Wij kunnen zeer kort zijn omtrent de derde heilige plaats van Batoe-toelis. Zij ligt iets 

 voorbij de tweede, op eene hoogte aan de overzijde van den weg. 



Gij ziet daar een graf, ompaggerd, onder een pannen dak, door houten steilen gedragen. 

 Evenals beide graven bij den Batoe-toelis is het met steenen omlegd, en heeft het ook een 

 steen aan -zijn hoofd- en voeteneinde opgerigt , geheel op de wijze van zoo vele oude Maho- 

 medaansche graven. Het onze is bovendien nog gevat in een breeden, met kalk bepleisterden 

 rand, dien men juist bezig was te herstellen en te witten. 



Wie daar begraven ligt? Men zei ons: ,/Depati Ollia, de man, die den eersten boom had ge- 

 veld, de stichter van de later zoo mag tig en beroemd geworden hoofdplaats Padjadjaran, daar, 

 waar bij zijne eerste komst alles nog woest was, digt en ondoordringbaar bosch. Een berigt, 

 ongetwijfeld even historisch ais dat omtrent Kean Ansantang en Poerwa-Kali en die, welke wij 

 nog verder zullen hooren omtrent Artja-domas' beelden, die we thans gaan zien. 



Het landhuis van Pondok-Gedeh ligt 1717 voet hoog,- ruim drie uur boven Buitenzorg, regts 

 van den weg, die verder over den Megamendoeng naar de Preanger-regentschappen voert; om- 

 trent anderhalf uur achter het landhuis verheft zich de plaats Artja-domas, naar gissing nog zes 

 honderd voeten hooger. 



Bij mijn tweede bezoek volgde ik den weg, die voorbij het landhuis Pondok-Gedeh, even aan 

 deze zijde van het gezondheids-etablisement Gadok, langs het landhuis Tjikoppo Tengah, regts 

 naar Artja-domas voert. Van den grooten Aveg af is de afstand omtrent zeven palen. Men 

 kan dien geheel te paard afleggen. Schoon en verheven is van Artja-domas de blik over het 

 voorliggende lagere land. Als geen nevelen den horizont beperken , reikt hij tot in straat Sun- 

 da. Oostelijk daalt het lagere gebergte van den Pangerango-top met een cirkelboog naar zee af; 

 westelijk prijkt de majestueuse veeltoppige Salak. Van achter het meer nederige Duizend- 

 gebergte, dat naar hem tracht op te klimmen, verheffen zich weder de toppen en golvende 

 lijnen van andere bergen in het meer verwijderde westen van Bantam. Ook Artja-domas is, 

 als zoo vele andere plaatsen van vroegere vereering op Java, eenig gekozen. Hoe beheerscht 

 de blik van daar gansch den omtrek! hoe staat gij daar als tusschen hemel en aarde! hoe 

 stemt daar de verheven natuur, door het onmetelijk koepeldak der hemelen overwelfd, de ziel 

 tot diep en edel gevoelen ! 



Deed de bijlslag om en voor Artja-domas reeds zoo vele bosschen vallen, thans in bebouw- 

 de velden herschapen , nog altijd verheft zich zijn hoog en eerwaardig geboomte. Nog nimmer 

 weerklonk er de bijlslag. De plaats is heilig. Die de bijl aan den voet dier oude stammen 

 durfde leggen, zou de geesten der voorvaderen onverzoenlijk beleedigen , dood en verderf over 

 zich en den omtrek brengen. 



Wij treden onder het sombere loverdak der grijze stammen. 



