59 



Mohamedaan te worden. Hij deed gelijk hij zeide en verliet daarop met vele zijner kleinkin- 

 deren en anderen de hoofdplaats. De overigen bleven. 



Intusschen was de Soesoehoenan Goenoeng-Djati met zijn leger tot nabij Padjadjaran gena- 

 derd. Daar stelde hem Kean Asantang voor, om met vijf honderd nitgelezene mannen voor- 

 uit te gaan; hij zou de stad bij verrassing innemen. Daartoe had hij reeds onderhandelingen 

 aangeknoopt met een zekeren Perboe-Sena, welke hem dien nacht, ten twaalf ure, de poort, 

 aan diens bewaking toevertrouwd, zou openen. Dit gelukte; Padjadjaran werd niet alleen 

 zonder bloedstorting ingenomen, maar ook al zijne overgeblevene bewoners bekeerden zich 

 aanstonds tot het nieuwe geloof. Kean Asantang plaatste toen den beschreven steen op zijne 

 tegenwoordige plaats, in de vroegere kotta van Sili-Wangi. Misschien mogen wij er Avel bij- 

 voegen, tot gedachtenis der overwinning en bekeering van de hoofdstad. Spoedig was de 

 bekeering van gansch het rijk gevolgd. Sili-Wangi en de zijnen verdwenen toen spoorloos , 

 om tegelijk in de steenen en beelden van Artja-domas te blijven voortbestaan, zoo ook in die 

 van Batoe-toelis. In die van daar ontmoeten wij toch Sili-Wangi 's zoon en rijksbestuurder 

 Poerwa-Kali en zijne volgelingen. Een volksverhaal voegt er nog bij, als eene andere lezing- 

 van 't geen wij reeds omtrent de beide voetindrukken daar hoorden , dat deze van Poerwa- 

 Kali's vrouw zijn, welke voor haren versteenden echtgenoot dagen, nachten lang, zoo lang stond 

 te weenen, totdat zich in den steen, van hare tranen doorweekt, hare voeten afdrukten. 



Wij hebben genoeg gehoord, en al het verdere wat de overlevering van Padjadjaran ver- 

 haalt, bevestigt dit te meer, om ons te overtuigen, dat de Soendanezen evenmin geschiedschrij- 

 vers zijn als eenig ander volk uit het Oosten, tevens even vaardig om ons van hun ouden tijd 

 te verhalen, wat hun slechts lust daarvan te fabelen (*). Zeggen echter hunne woorden het 

 ons niet, te meer hunne handelingen, wat die beelden van Artja-domas en Batoe-toelis een- 

 maal voor hunne voorvaderen waren. Immers komen zij , en nog heden , drie , vier eeuwen na 

 die glorieuse overwinning en wonderbare bekeering van Padjadjaran, met hunne offers , geloften 

 en gebeden tot die steenen en beelden, hoeveel te meer zullen deze dan voorwerpen van ver- 

 eering en godsdienst voor hunne heidensche vaderen zijn geweest. 



Misschien zegt iemand, maar zoo vinden wij toch op Artja-domas de overlevering van den 

 ouden tijd, aan overblijfselen uit dien zelfden tijd verbonden, waarschijnlijk reeds sedert eeu- 

 wen. Tot toelichting moeten wij hem opmerken, dat, volgens 't geen men ons verhaalde, tot 

 het begin van deze eeuw, die steenen en beelden zoowel den inlanders, als den Europeanen 

 onbekend waren. Niemand wist of had immer iets van hun aanwezen gehoord. Ze werden 

 door den toenmaligen bezitter van Pondok-Gedeh , den heer Engelhardt, bij het aanleggen van 

 koffijtuinen te midden van het digte bosch gevonden. 



Eerst , sedert dien tijd zijn zij de vertegenwoordigers der overlevering. De man , die toen dooi- 

 den landheer met de bewaking der plek werd belast, wiens kleinzoon en opvolger er ons 

 rondbragt en de beelden deed kennen, meende zijne belangen niet beter te kunnen dienen, dan 



(*) Omstreeks 1619 was een pangeran Paddegearan (Padjadjaran) schoonvader van den laatsten regent van Jakatra, 

 Widjaija-Krama. Zie: de Nederlanders te Jakatra door Mr. J. A. van der Chijs, blz. 226. 



