61 



tussclien de schouders weg. Anderen zitten. De zittende houding is geheel die van den aap. 

 De beenen zijn hoog onder de kin opgetrokken en de handen, even als van den aap, om de 

 knieën gelegd. De armen zijn vast aan het ligchaam. Het gelaat is meer dat van den aap, 

 dan van een mensch. Een gebogen lijn moet den breeden mond voorstellen. Van verscheide- 

 nen kan men naauwelijks het gelaat herkennen, zoo weinig diep is het gebeiteld. De hals is 

 slechts eene insnijding tusschen hoofd en romp. De beelden zijn, gelijk de ruwe steenen, met 

 mos begroeid, daarom zijn ze moeijelijk bij een eersten blik te herkennen, en ziet men beeld- 

 jes voor ruwe steenen aan. Hun aantal is daarom veel meer, dan men oppervlakkig meenen 

 zou, klimt misschien tot tachtig en meer. Verscheidenen maakte ik vrij van het mos. Daaron- 

 der waren enkelen niet zonder eenige verdienste in hunne soort. Allen hadden de reeds aange- 

 geven houding, de knieën tegen het lijf onder de kin opgetrokken, met de handen om de knieën 

 geslagen, indien ze die niet tegen de borst gedrukt houden, in biddende of vereerende houding, 

 terwijl het hoofd en. bovenlijf voorover buigen. Deze kan men zeggen is de meest voorheer - 

 schende, bijna algemeene houding der beeldjes van Artja-domas. 



Men zeide mij, dat nabij het huis van den directeur van Pondoh-Gedeh te Sisipan nog een 

 beeldje stond. Ik vond het in een ananastuin, tot aan de borst tusschen andere steenen in 

 den grond gemetseld. Het houdt de armen en zamengevoegde handen tegen de borst gedrukt, 

 heeft om den bovenarm en pols een ring; de andere arm is beschadigd; achter de ooren komen 

 de vleugels uit, welke men aan de poppen der wajang-koeliet ziet; om het voorhoofd is een 

 diadeemvormig versiersel met punten gebeiteld. Overigens heeft het geene bepaald karakte- 

 riserende kenteekenen. Het behoort niet tot de Padjadjaran-tijpe. 



Ik wist niet wat van dit beeld, zoo geheel verschillende in tijpe van alle anderen, die ik te 

 Batoe-toelis en Artja-domas zag, daar ter plaatse te maken. Een oud man zeide mij echter, 

 dat het uit Madioen door den Resident Hartman daarheen was gebragt en in 1858 ter plaatse 

 ingemetseld. Ook daar komen de inlanders offeren of geloften afleggen. Zoo ook aan een 

 steen omtrent één paal van daar, nabij de dessa Tjiawi aan den nieuwen weg, kramat Tjiawi 

 genoemd. De ruwe steen, vier voet hoog, is driekantig en loopt boven in een punt uit. Hij 

 staat onder een djongkelboom. De plaats rondom wordt schoon gehouden. Ik dacht dat die- 

 steen daar reeds sedert lang had gestaan; misschien boven een oud graf, en daarom de of- 

 feraars tot zich trok; maar dezelfde oude man, die mij omtrent het beeld inlichtte, deelde mij 

 mede dat die daar eerst in 1815 door een tjamat, politiehoofd, was opgerigt om zijn zonder- 

 lingen vorm. Hij had dien uit de voorliggende diepte doen opbrengen en op zijne tegenwoor- 

 dige plaats stellen. En weldra, tot heden, was die steen, evenals het beeld van Sisipan, 

 voor de nabij wonenden een voorwerp van vereering geworden, waarheen zij komen met hunne 

 offers en gebeden om rijk te worden, een goeden oogst of iets anders, wat zij wenschen, te 

 erlangen. Zoo verhaalde mij een man uit de dessa Tjiawi. Het bleek ook uit enkele over- 

 blijfselen van offeranden, die ik er nog vond. 



In den plantentuin van Buitenzorg wordt nog een groep beelden gevonden, met welke wij 

 thans kennis gaan maken. Volgens Junghuhn waren daar in 1844 (*) een Doerga, Nandi en 



(*) Tijds. voor Ned. Indic, VI* jaarg. 2e Deel pag. 34G. 



