251 



Hindoe-overblijfselen. Gaven we in ons eerste deel hun beschrijving, met vermelding van een 

 en ander, wat in het bijzonder van ieder te zeggen viel; in dit tweede gedeelte vervolgen wij 

 met de beredeneerde resultaten daarvan, zooveel mogelijk zamengevat, in zekere orde te geven. 

 Geenszins een gemakkelijke taak; integendeel een moeijelijke arbeid. Niemand meene, ik zou zoo 

 schrijven om interessant te zijn of om met een ijdele captatio benevolentiae aan te vangen. De 

 lezer befcwijfele het niet, dat ik van het moeijelijke dier arbeid meer overtuigd ben dan hij kan 

 zijn. Daarmee toch betreed ik een veld, waar ik mij niet alleen op gladde banen waag , maar 

 ook op nog onbetreden wegen, maar ook op wegen, waarover een heel of half duister ligt ge- 

 zonken, waarin men gemakkelijk verdwalen kan. Maar niet twijfelend aan de humaniteit 

 van mijn lezers, en met de ridderlijke spreuk tot devies: fais ce que tu dois, advienne ce enii 

 pourra,- aanvaar ik mijn taak met vertrouwen. 



Neen, gelijk we hoorden, aan hoeveel tempelruïnen de reiziger op Java ook mag staan, niet 

 alzoo in de Sundalanden. Vergeefs die daar gezocht. Nimmer trad daar een priester de don- 

 kere tempelkamer binnen om er de offerlamp te ontsteken en de wierook te ontbranden. De 

 natuur was zijn tempel; hoogten en bergtoppen waren zijn altaren, de hemelen zijn domge- 

 welven. In gedachte bestegen we die hoogten en toppen der bergen. En wij zeiden: we kun- 

 nen begrijpen', dat de bewoners der vlakte er naar opklommen, omdat zij meenden daar vooral 

 hun God of Goden te vinden, daar vooral, zooveel digter bij den hemel, te midden een er stille en 

 statige natuur, of waar diezelfde natuur op andere tijden zich zoo eenig magtig en majestueus in 

 den strijd van haar elementen vertoont , hoog verheven boven de stormen der hartstochten , de 

 maalstroomen des levens en het drukke gewoel der menigte. 



De mensch is van nature een godsdienstig wezen; wat ze ook zeggen, zij, die, dwaas in hun 

 wijsheid, van geen God willen weten, of we moesten dien in hun verheven Ik willen 

 huldigen, wij weten beter. Indien er geen God ware, we zouden ook nooit van gods- 

 diensten hebben hooren spreken. De godsdienst kan onmogelijk aangeleerd, uitgevonden wezen , 

 moet uit den mensch zelf geboren zijn, Nooit zouden ze er in geslaagd zijn de vele en verschil- 

 lende godsdienstvormen aan den mensch te geven, indien de mensch geen godsdienstig wezen ware, 

 indien godsdienst geen behoefte zijner natuur w T are. 



Leeft dat godsdienstig gevoel nog frisch en zuiver en krachtig in den mensch, hoe moet het 

 vooral op die verheven plekken uit hem spreken; hoe moet het hem zich door Gods priester doen 

 gevoelen, hem daar in zijn oneindigen tempel in geest en in waarheid doen verheerlijken. En 

 daartoe klommen ook Javanen en Sundanezen naar hun heilige hoogten en toppen op? Maar wij 

 ontmoetten hen immers reeds op den top van Djasinga's Gedee, van den Mandalagiri, op Ban- 

 tams Karang, nog elders op hun hoogten. 



Een grof bijgeloof deed hen daar opklimmen; een grof bijgeloof kwamen ze daar beoefenen. 

 Zeer velen meen en, het hindoeïsme was eenmaal een zuiver en onvermengde godsdienst op Java; 

 zij gelooven, de Javanen vereerden Siwa, Boedha of een anderen god uit het indische Pantheon 

 en die vereerde was dan het eenige voorwerp van hun cultus. 



Maar dit is even juist gezien, als wanneer iemand van de tegenwoordige Javanen wilde be- 

 weren: de spreuk, daar is maar één God en Mahomed is zijn profeet, is aller leus en leven; 

 daar buiten weten en willen ze niets. 



