256 



Be lezer denke voor onze groep van terrasvormige heilige plaatsen ook aan die op den noord- 

 westelijken voet van den Tjagak, (grenzen van Krawang en Preanger), vijf terrassen , die van 

 zes tot acht voet boven elkander liggen, hooger kleiner worden en wier benedensten zes en veertig 

 schreden in middellijn hebben. 



Maar niet alleen terras-, ook andere vormen vonden we op die heilige hoogten. De Pontjak- 

 Kramat, top van den Salak, draagt een langwerpig-vierkante verhooging van twee tot drie voet 

 hoog en ruim drie honderd op zes en dertig voet. Nog andere soortgelijke verhoogingen liggen 

 daarnevens; een vierkant kleiner, dat opgeworpen kanten heeft, die den bezoeker aan batterijen 

 deden denken, en nog een dwarsloopenden dam- of dijkvorm , verscheidene voeten hoog. Op den 

 Toenggoel-top zagen wij een meer zamengesteld soortgelijk bouwwerk van aarde, een groot vierkant 

 in het midden, kleiner aan weerszijden, op dezelfde wijze als men de hoofdtempels van Diëng 

 of van Tjandi-Sewoe door kleinere tempels ziet omgeven. 



Wij gewagen hier nog van twee soortgelijke bouwwerken, die zich nog door iets bijzonders 

 onderscheiden van de zeven nevens elkander gelegen langwerpig-vierkante vakken, het grootste 

 vier honderd op honderd vijftig schreden, ieder hunner door gegraven grachten omringd en af- 

 gezonderd, nabij de kampong Tjisalak, aan de rivier Groendjang in Bandong, en van het 

 plateau op den berg Soebang (grenzen der regentschappen Koeningan en Galoe). Dat plateaiij 

 gelijk we hoorden, vijftig op vijftien ellen, naar het noorden hooger oploopend, is verdeeld in 

 vier vakken, welke door omwallingen zijn afgedeeld. 



Zullen de eersten, die zeven omgraven afdeelingen, wel heilige plaatsen zijn geweest, mis- 

 schien versterkingen? wat het laatste betreft, een ingenieur van onzen tijd zou zijn versterkin- 

 gen zeker zoo niet aanleggen. We weten ook niet van elders, dat de Javanen dit zoo deden of 

 doen; wel dat de Hindoe-javanen in het kiezen en versterken van een te verdedigen terrein ook 

 hun verdiensten hadden. Men denke slechts aan Kotta-bedah, in Malang, Passaroean, zoo bij- 

 zonder goed gekozen tusschen de zamenvloeijing van twee rivieren en verder door de kunst ver- 

 sterkt. De overlevering zegt, dat die bouw- of graafwerken van zeer hoogen ouderdom zijn 

 en dat aldaar een aanzienlijke bevolking in verschillende kampongs woonde, maar nu reeds se- 

 dert lang verhuisd. 



Van beeldjes of voorwerpen van vroegere vereering daar, gelijk op sommigen der vijf, ook klei- 

 nere, terrassen van den Tjagak, weten we niets; die afdeelingen zijn ook wat te groot, beslaan 

 een te uitgebreide vlakte om te gelooven, dat ze alleen zouden gediend hebben tot plaatsen van 

 goden- of geesten-vereering. Misschien waren ze plaatsen waar hoofden woonden, ook gods- 

 dienst-feesten werden gevierd en de god vereerd. Indien iemand mij zeide, Ave kunnen omtrent 

 haar nog meerdere gissingen maken; ik zou hem antwoorden, daaraan hebt gij volkomen 

 gelijk en daarin zijt gij ook geheel in uw regt. Dat die vakken of omwallingen van den 

 jSoebang even zeer als de terrassen van den Tjagak plaatsen van aanbidding zijn geweest, be- 

 hoeven we niet te betwijfelen. Wij kunnen daarbij ook gelooven, dat daar kluizenaars of pries- 

 ters dier bidplaatsen' hebben gewoond. Althans, er wasplaats voor hen om er hun hutten op 

 te slaan. 



Over aardwerken der oude Javanen sprekende herinneren wij den lezer tevens aan den 

 dijk, die wij in het Demaksche^ nabij het landhuis Tampoeran, in de bosschen vonden. 



