259 



dat ook nog geacht kan worden tot midden-Java te behooren, nabij Berbek op den Wilis, Tjan- 

 di Ngetas, met de grootendeels in een steenhoop verkeerde ruïne van een tweeden in zijne 

 onmiddellijke nabijheid, alsmede in de laagte nabij Berbek een muurfragment van een derden 

 van gebakken steen. En daarom ben ik nog minder geneigd met Crawfurd, door de steenen, 

 of gebakken of gehouwen, de tijdperken van tempelbouw en verschillende eeredienst op Java te 

 laten bepalen, omdat men in oostelijk- Java, waar, na Crawfurd en Raffles, gelijk uit onze be- 

 schrijving bleek, nog meerdere tempels van gebakken steen gevonden werden, ook nevens de 

 ruïnen van deze, die van tempels van gehouwen steen ontmoet. 



Zoo in het bosch van Modjopahit ( l ), zoo in dat van Djedong ( 2 ). In de laatste jaren vooral 

 heeft men als groeven van gehouwen steen, in de bosschen, waarin de ruïnen van Modjopa- 

 hit verspreid liggen, gevonden. Die op het spoor gekomen, ging men er bepaald naar zoeken, 

 omdat zij zoo gewenschte bouwmaterialen waren voor de groote sluiswerken van Melirip, van 

 Soerabaja's Delta. En met zoo gelukkig gevolg, dat een der heeren, met het toezigt van den 

 bouw belast, mij sprak van honderdduizenden gehouwen steenen, aldaar gevonden. 



Wij herinneren ook voor tempels van gehouwen steen in Java's oosten aan de ruïne van 

 Matjan Poetih, nog van betrekkelijk zoo laten bouw; verder aan die in de berg- en binnenlan- 

 den van Bezoeki gevonden, van veel vroeger tijd. En wat we hier ook niet mogen vergeten, 

 Bali bezit en bouwt nog altijd muren, poorten en tempels van gehouwen steen, moge desteen- 

 soort ook verschillend en zachter zijn dan die van oud-Java's tempels. Denken we slechts voor 

 de laatsten aan Kloenkoeng en Gianjar. 



Zoo vinden we dus in midden-Java, in het centrum zijner tempels van gehouwen steen, ook 

 een van gebakken steen, terwijl deze daar verder alomme in menigte verspreid wordt aan- 

 getroffen, die ongetwijfeld werd gebezigd voor de ringmuren der tempels en verblijven van vor- 

 sten en grooten; terwijl in oostelijk- Java hier tempelruïnen van gehouwen, daar van gebak- 

 ken steen voorkomen, soms vlakbij elkander, gelijk te Djedong, dat ook te Modjopahit het geval 

 moet zijn geweest; ja, wat meer is, voor denzelfden tempel beide steenen gebezigd, gelijk te Ma- 

 tjan Poetih, waar de muur uitwendig van gehouwen, inwendig van gebakken steen is. 



Zoo ook, en dit is ongetwijfeld even zeer opmerkelijk als sterk getuigend tegen Crawfurd's 

 meening, te Panataran. Panataran, met zijn basreliefs toch, moet voorzeker gebragt worden tot 

 die Hindoe-monumenten, welke nog aan het meest bloeijend tijdperk der tempels van gehouwen 

 steen behooren. Maar daar is de put, welk zich uit het bovenste gedeelte des tempels neder- 

 laat, welker buitenwand uit zware gehouwen steenen met hun vele ornamentwerken en basre- 

 liefs is opgetrokken, inwendig van rooden gebakken steen. 



Ditzelfde komt ook voor op Bali aan muren, poorten en tempels, waar men tusschen gebak- 

 ken gehouwen steenen ziet, of om die bouwwerken te stevigen, of om op de laatsten lof en or- 

 nament werk te beitelen. 



De gehouwen steenen zijn of kubiekvormig of langwerpig-vierkant, gelijk gebakken steenen , 



( 1 ) Van HÖevell, reis over Java enz. I ste Deel, pag. 174 seqq. 



( 2 ) Indiana enz, II de stuk, pag. 256 seqq. 



