260 



maar in grooter vorm gegeven. Sommigen hebben te hoog opgegeven van de bewerking 

 dier steenen. Zij willen, dat ze, na gehouwen te zijn, glad geslepen en gepolijst werden. Craw- 

 furd zegt: ,/de blokken zijn regelmatig gehouwen en goed gepolijst", en Roorda van Eijsinga, in 

 zijn Land- en volkenkunde enz., verzekert ons dat: //de steenen zoo effen en zuiver vierkant 

 zijn, dat het somtijds zeer moeijelijk is, de verschillende lagen te ontdekken." Ik heb mij 

 noch van het eene noch van het andere kunnen overtuigen. Het is wel mogelijk, dat hier en 

 daar steenen voorkomen, bijzonder glad bewerkt, maar ik weet ook zeer goed, dat ik overal, 

 zoowel binnen als buiten de tempels, de voegen aanstonds en zeer duidelijk kon onderschei- 

 den; ook, dat mij meermalen de bestelstreek op de steenen der binnenwanden in het oog 

 viel, als waren ze zoo even uit de werkplaats van den steenhouwer afgeleverd, •'t Is echter 

 waar, dat het lijstwerk, de beelden en ornamenten op de buitenwanden uitgehouwen, evenals de 

 heelden, hier meer, daar minder, glad gewreven of gepolijst zijn. Doch nimmer hechten ze zoo 

 vlak op elkander, dat geen naden meer of minder zigtbaar zouden zijn. 't Geen wij reeds vroe- 

 ger schreven, herhalen wij ook verder omtrent die steenen hier: wel zijn ze meer of minder 

 kubiek- vormig, maar overigens is geenszins, gelijk voor de gebakken steenen, een vaste of gelijke 

 afmeting gevolgd. Zij zijn van verschillende dimensiën; dikwijls loopen de lagen niet eens 

 regtlijnig door; dit is vooral het geval met de plaveisels. 



Voor Boro-boedoer is men hierin echter met meerder zorg te werk gegaan dan voor vele 

 andere tempels. De steenen met basrelief- en beeldhouwwerk versierd, zijn, daar die bewer- 

 king dit noodzakelijk maakte, geëffend. Waar de steenen niet met lofwerk of basreliefs zijn 

 versierd, kan men echter nog zeer goed den beitelslag van den houwer zien, of zijn de vlak- 

 ken ruw, gelijk dit overal de binnenwanden, ook der aanzienlijkste tempels, aan den bezoe- 

 ker kunnen bewijzen. 



Vele gehouwen steenen zijn ook van een buitengewone, van een geheel van die der ande- 

 ren verschillende grootte, ook vorm. Zoo de steenen, die het dak sluiten, in top kroonen, 

 het geheel door de drukking van hun gewigt moeten zamenhouden; of die voor dek- en zijstuk- 

 ken van nissen en poorten dienen; ook die daarboven geplaatst, waarop het kroonstuk, de ba- 

 naspati, gebeiteld is; nog meerderen hier en daar aangebragt, waar het vooral op de dragt en 

 zamenhouding aankomt; verder die op de hoeken of wel in het midden met eenig uitsprin- 

 gend ornament bebeiteld zijn. 



De baksteenvormig gehouwen steenen zijn meer regelmatig gevormd. Niet zoo groot en 

 zwaar gehouwen als de kubiek vormige, waaronder zeer zware, zijn zij echter doorgaande van 

 grooter dimensie dan de gebakken steenen, die gewoonlijk ruim een voet lang zijn en naar 

 evenredigheid breed en dik. Wij noemden vroeger reeds hun bijzonder goede specie en baksel. 

 Zoo bakken de Javanen tegenwoordig geen steenen meer, noch zoo groot noch zoo goed. Wij 

 zullen dit wel grootendeels daaraan moeten toeschrijven, dat de Javanen thans zonder toe- en 

 opzigt de steenen bakken, terwijl wij wel mogen aannemen, dat vroeger voor den tempelbouw 

 goed toezigt was en zorg werd gedragen, dat goede specie genomen, en deze voldoende bewerkt 

 werd, ook, dat de steenen in meer doelmatige ovens goed doorbakken werden. 



Dikwijls ziet men op hun breuk vezels van fijn gehakt stroo. Deze hebben zij waarschijn- 



