261 



lijk wel onder de specie gemengd om die vaster te doen worden. Wij denken hierbij aan 't 

 geen geschreven staat Exodus V vers 7 : Gij zult voortaan, aan deze lieden geen stroo meer ge- 

 ven tot het maken der tigchelsteenen, als gisteren en eergisteren; laat hen zelven heengaan en 

 stroo voor zich zelven verzamelen. 



Gewoonlijk, zeiden wij, zijn de baksteenen ruim een voet lang en naar evenredigheid breed 

 en dik. Zoo zijn die van Tengiling Ngantang grooter en dikker, ja, waren er zelfs, welke men 

 voor het kroonstuk van het tempeltje bijzonder gebakken had, en die dus geheel buiten de ge- 

 wone maat vielen. 



Men bakte ook beelden gelijk de aangewezen raksasa uit het Museum uitwijst, en bijzonder 

 groote en dikke steenen, ook in het Museum aangewezen, met lofwerk, dat mij niet gehouwen , 

 maar in klei gevormd toeschijnt. Op den Kawi werd ook een Doerga van gebakken steen ge- 

 vonden. Ook op Bali vond ik verscheidene beelden van gebakken steen, te Somo-wono. 



Wij moeten nog opmerken, dat de tegenwoordige Javanen met twee vingers in de steenen, 

 die zij bakken, twee kromme streepen trekken. Die worden op de hindoe-steenen niet gezien. 

 Toch kwamen mij eenigen voor, maar hoewel zij den vorm der hindoe-steenen hadden, kwamen 

 zij mij om die vingerteekens verdacht voor, daar de plaats, waar ik ze vond, niet bepaald uit- 

 wijzend was voor den tijd van hun vorming. Misschien behooren zij aan een overgangstijd. 



Crawfurd zegt : // de steen is meestal basalt , in verschillende soorten , maar gemeenlijk niet zeer 

 hard; in de benedenste gedeelten van het gebouw is het somtijds een witte zandsteen." Ik 

 ben een vreemdeling in de steensoorten van Java, heb ook nimmer daaromtrent voldoende in- 

 lichtingen kunnen inwinnen, maar geloof mij niet te vergissen, wanneer ik zeg, dat trachiet-stee- 

 nen voorheerschend voor de Tjandi's zijn gebezigd, en ongetwijfeld voor de schoonsten en oud- 

 sten vau hen. Crawfurd spreekt van basalt, maar ik weet niet of die wel op Java voor- 

 komt. De trachiet is echter van verschillende digtheid; voor de goed uitgevoerde beelden koos 

 men de meest digte en gladde soorten. Die steensoort is voorzeker hard te noemen, 't Is ech- 

 ter, gelijk wij hoorden, ook waar, dat men hier en daar een zachte steensoort, kalk of 

 zandsteen, bezigde voor tempels en beelden. De beelden der Java-type zijn, zoo niet allen, 

 dan toch verre de meesten, van dien steen, gelijk men voor die der Hindoe-caucasische en 

 Modjapahitsche trachiet koos. Echter is de groote Siwa, Hindoe-caucasische type, met zijn om- 

 ringende beelden, op het plateau nabij Tandi Tjindjon ( 2 ) ook van kalksteen. De berg, waar hij 

 op staat, is van denzelfden steen. 



De steensoort van Matjan-poetih, die men mij kalksteen noemde, is volgens anderen een ver- 

 harde opgegraven leem. //Zij heeft eene helderwitte kleur, is niet zeer hard, als ze wordt ge- 

 dolven, maar wordt weldra, aan lucht en zon blootgesteld, zoo hard als marmer" ( 2 ). 



Zoo ook omtrent de tempels van den Oengaran. Men zei mij, dat die zouden opgebouwd 

 zijn van wadas-blokken , een harde leemaarde, door de lucht en het weer even als die van 

 Matjan-poetih verhard. Maar anderen willen, dat die blokken ook oorspronkelijk steen zijn 



( : ) Indiana, enz. II, pg. 53. 



( 3 ) Van Höevell. Keis enz. II, pg. 196. 



