262 



geweest. Zooveel echter is zeker, dat ik er gemakkelijk stukken en schilfers van af kon slaan, 

 gemakkelijker dan van Matjan-poetüYs steenen. Een kenner en naauwkeuriger onderzoeker 

 dan ik zal voorzeker nog meer verschil van steensoorten voor de tjandi's gebezigd vinden, 

 maar ook ongetwijfeld met die zekerheid uitspraak doen, Avelke mij onkundige geheel ontzegd 

 is. De fundamenten en onderste lagen van de poort-ruïne, genaamd Tjandi Pasar, te Modjo- 

 pahit, zijn van trachiet, terwijl ze verder van gebakken steen is opgebouwd. Een vereeniging 

 van gehouwen en gebakken steen, die ook zoo op Bali, in verscheidene soorten voorkomt. 



Alvorens van de steensoorten, die de steenen voor Java' s oude tempels leverden , waaruit ook 

 de beelden en basreliefs gehouwen zijn, te scheiden, moeten wij hier nog gewag maken van 

 eene niet onbelangrijke bijzonderheid. Sommigen zijn zoo ver gegaan van te beweren, dat de 

 tempelsteenen, basreliefs en beelden van oud-Java niet gebeiteld, maar gevormd of gegoten wa- 

 ren. Ja, men heeft zelfs proeven genomen, of de compositie waarschijnlijk, zoo als ze meenden, 

 uit vulkanisch zand, kalk en nog andere deelen bestaande, wier kennis en bereiding met den 

 ouden tempelbouw zou zijn verloren gegaan, niet ware weder te vinden. Waarlijk, de moeite 

 om naar de compositie van zulke harde en duurzame bouwsteenen te zoeken, zou, ware zij 

 uit te vinden geweest, zich zelf rijkelijk beloond hebben; maar haar bereiding en vorming wa- 

 ren niet uit te vinden, omdat ze nimmer aan de kunst behoorden, ontegenzeggelijk het werk 

 der natuur waren. Het zal toch wel niet te ontkennen vallen, gelijk wij reeds zeiden, dat trachiet- 

 soorten of de zoogenaamde riviersteenen , welke alomme in de stroomen der gebergte-landen ge- 

 vonden worden, uit de aarde kunnen opgegraven worden, of over den omtrek vaak in massale 

 rotsblokken verspreid liggen, en die de tempelbouwers aan de erupties der vulcanen te danken 

 hebben, de steenen voor verreweg de meeste tempels en beelden, ongetwijfeld ook voor de 

 voornaamsten, zullen geleverd hebben. De hoogleeraar Reinwardt heeft dan ook verklaard, dat 

 de steen van alle Javaansche hindoe -beelden, in het Museum van Leiden aanwezig, tot de al- 

 gemeene rots-soort van Java behoort, welke voornamelijk uit veldspaat, hoornblende, magnetisch 

 ijzer enz. in verschillende graden van menging bestaat. Daarmee komen, meen ik, ook geheel 

 de verklaringen van den heer Junghuhn overeen. 



De meening echter, dat Java's tempelsteenen, beelden en basreliefs niet gehouwen, maar gevormd 

 en gebakken zouden zijn, staat niet alleen. Men ontmoet haar ook elders. Zoo beweerden ver- 

 scheidenen in verschillende landen, dat beelden, kolommen, obelisken en andere bouwwerken of 

 sieraden der oudheid van graniet of marmer, zoo bijv. ook het ste.enen beeldwerk in de hoofd- 

 kerk van Frankfort, niet het voortbrengsel van den beitel, maar van den oven waren. Intusschen 

 kunnen zij, welke die meening op Java nog deelen, geheel van hun dwaling teruggebragt wor- 

 den door het zien van die tempels, wüer ornament en basreliefwerk nog maar gedeeltelijk is af- 

 gewerkt. Zoo steken verscheidene waterloozingen van Boro-boedoer nog geheel in ruwen vorm 

 uit de galerijen; zoo zijn van de singa's, die aan beide zijden langs den weg van het monument 

 naar de pasangrahan geplaatst staan, eenige afgewerkt, andere slechts in ruwe omtrekken ge- 

 geven. Evenzoo is, hoorden wij, een groot gedeelte van het ornamentwerk van den tempel 

 van Singosari nog onafgewerkt. Dit wezen wij nog op andere plaatsen aan, waar ook, gelijk 

 te Boro-boedoer en Singosari, die gedeelten en voorwerpen nog altijd op den beitel des beeld- 

 houwers wachten om hun gedaante te erlangen. 



