263 



De Hindoe-Javanen bouwden zonder kalk of cement. De gebakken steenen, met water, de 

 Javanen zeggen zelfs volgens hun overlevering, waaraan echter niet te hechten is, met dat van 

 de klappervrucht, bevochtigd, werden zoo lang over elkander geschuurd, dat de vlakken op 

 elkander sloten en vasthechtten. Intusschen zijn niet alle gebouwen van gebakken steen zon- 

 der metselspecie opgetrokken. Twijfelde ik daaraan op enkele plaatsen, te Kota-bedah, in Ma- 

 lang, heb ik er mij bepaald van kunnen overtuigen. Een dunne laag van z wart achtige leem, 

 juist het tegendeel van 't geen de tegenwoordige Javaansche metselaars doen, die de steenen in 

 bijna vingerdikke kalklagen plakken, verbindt daar de steenen. Is dit nog op meerdere 

 plaatsen van Java het geval, dan moet die laag nog dunner, al zeer dun, zijn geweest. Ook 

 op Bali, waar nog altijd de bouw van groote roode gebakken steenen, op de wijze van oud-Java, 

 voor poorten, ook muren van tempelpleinen en vorstelijke verblijven , wordt gevolgd, zag ik die 

 verbinding door een zeer dun laagje zwartachtige specie. Een laagje dun als papier, dat de 

 steenen toch niet verhinderde al zeer digt op elkander te sluiten, zoo dat ik het niet opmerkte 

 dan nadat ik er bepaald naar gevraagd en onderzocht had. 



Men volgde beide wijzen voor oud-Java, gelijk dit nog op Bali het geval is. Ik overtuigde 

 mij toch meermalen op Java duidelijk van verbinding zonder metselspecie, dewijl ik daarvan 

 volstrekt geen spoor ontdekken kon , en aan de steenen duidelijk zigtbaar w T as , dat ze op elkan- 

 der gewreven of geslepen waren. Dit was steeds het geval bij de meest aanzienlijke bouw- 

 werken. Ik heb wel ontmoet, dat die door wrijving met elkander verbonden steenen zich aan 

 elkander hechtten , maar bij anderen viel het mij volstrekt niet moeijelijk die te scheiden. 



Dat de Javanen nog lang na hun overgang tot het Mohamedanisme zonder kalk of cement 

 hebben gebouwd, is ons gebleken uit de bezigtiging der muren van eenige oude Mohamedaan- 

 sche kerkhoven, vooral op den Merapi; ook van die der grafplaats van Soesoehoenan Tegal 

 Aroem bij Tegal, van het mausoleum van Soesoehoenan Goenong Djati nabij Cheribon; insge- 

 lijks uit oude muren te Cheribon, die tot den kraton van Soesoehoenan Goenong Djati zullen be- 

 hoord hebben; verder uit die der vorstelijke begraafplaatsen te Passer-gedee en Imogiri in Djok- 

 jakarta; nog uit de oude muren, poorten en minaret van Koedoes'messigit , uit een ruïne van 

 een oude messigit nabij de hoofdplaats Kediri, om van nog andere mohamedaansche bouwwer- 

 ken te zwijgen. 



De regent van Koedoes, evenals zijn vader, de regent van Demak, een zeer ontwikkeld en 

 belangstellend Javaan, laat een mausoleum voor zijn familie bouwen met de ringmuren geheel 

 in oud Javaanschen stijl. Ook daaraan worden de steenen door schuring zonder eenige ver- 

 bindende specie op elkander gehecht. De gehouwen steenen, althans de kubiekvormige , worden 

 met inkeepingen op elkander gehecht. Ook vele werden zonder deze op elkander gestapeld, 

 en houden elkander door hun zwaarte en de dikte der muren. Valck zegt ( 1 ) : ,/de steenen zijn 

 zoodanig door middel van zwaluwstaarten in elkander gevoegd, dat zij als het ware voor de 

 eeuwigheid bestemd schijnen." Dat ze aan die bestemming niet beantwoord hebben, blijkt Avel 

 voldoende daaruit, dat alle tempels van oud-Java in ruïne liggen, ook reeds velen gesloopt als 



O Tijdschrift van Neerl. Indië, 3 e jg., l £te dl., pg. 185. 



