264 



tot den laatsten steen spoorloos van hun vroegere plaatsen zijn verdwenen. Wilsen in zijn ma- 

 nuscript-verhandeling over Boro-boedoer juister: //hier en daar, vooral aan de hoeken en bij ver- 

 wuifde gedeelten van den muur, zijn de steenen met zwaluwstaarten verbonden, of zoodanig op 

 elkander gevoegd, dat de bovenste steen altijd in eene insnijding van zijn onderlaag past/' 



Deze insnijdingen, omtrent drie vingers breed en iets minder diep, loopen op sommige steenen 

 in de lengte, op andere in de breedte over het bovenvlak. Op andere vormen zij weder een 

 driehoek. Wij zagen er ook , wier eene helft van het bovenvlak lager lag dan de andere. Daar- 

 op sloten de bovenliggende steenen. Er zijn ook steenen met een rond en diep gat. Te Toem- 

 pang zag ik dat gat door twee, drie op elkander liggende steenen booren. Elders gelijk te Boro- 

 boedoer, dringt het slechts gedeeltelijk in den steen. Daarin waren de bovenliggende of te- 

 genaangeplaatste ongetwijfeld met een pen (een houten, steenen, ijzeren?) bevestigd. Vooral 

 valt dit, bij een bezoek aan Boro-boedoer gebragt, in het oog. De ornamenten of het be- 

 kleedsel der opgaande voorzijden van de vestibule-poorten zijn meestal afgestort. Deze wa- 

 ren, blijkens de gaten, op zoodanige wijze daarop of daartegen bevestigd. Gelijk echter reeds 

 is gezegd, zijn ook zeer vele steenen, verreweg de meesten, zonder eenige insnijding of andere 

 bevestiging op elkander gestapeld, houden ze elkander door liet verband van hun zwaarte, 

 drukking, zamen. De muren zijn onmatig dik, in verhouding tot de gebouwen te dik, van 

 zes en meer voet, zoodat gij u bij een eerste bezoek teleurgesteld vindt slechts zulk een 

 kleine kamer binnen te treden, daar het uiterlijk der Tjandi u gróoter binnenruimte deed 

 verwachten. 



Maar die muren of wanden der tj andi's moesten zoo dik en zwaar vallen. Niet alleen om de 

 te vrezen aardbevingen en om de verbindingswijze der steenen, ook om de zwaarte-massa der 

 daken, die zij te dragen hebben. Deze daken toch, hoog en pyramidaals wijze toeloopend, zijn 

 evenzeer zware wanden, uit op elkander gestapelde en bevestigde steenen bestaande. De druk- 

 king van een z waren sluitsteen in top houdt die zamen. Deze bouworde, de cyclopische of 

 Pelasgische genaamd, is voorzeker een zeer duurzame, en welke eeuwen kan trotseren, wanneer 

 namelijk de steenen goed en hecht sluitend op elkander zijn gestapeld en bevestigd, en te- 

 vens de zwaartekracht, welke de steenmassa's der dikke muur- en dakwanden door den top- of 

 sluitsteen zamenhoudt en neerdrukt, op het juiste punt is aangebragt. Op Java echter mogt 

 zij niet zoo duurzaam zijn. Dit is reeds voldoende te verklaren uit de aardbevingen , welke se- 

 dert den bouw dier tempels zoo herhaaldelijk den grond van Java schudden en schokten. Deze 

 verwrongen, scheurden eindelijk de tempels of stortten gedeelten daarvan neder. De welige 

 plantengroei vereenigde zich met haar tot vernietiging dier heiligdommen. Door menschen- 

 handen werden vele tjandi-ruïnen verder geheel of grootendeels gesloopt, daar men de steenen 

 tot verschillende doeleinden weghaalde. En daarmee wordt nog altijd voortgegaan. Indien 

 sommige tjandi-ruïnen beter zijn bewaard, zoo is dit te danken aan de erupties, welke 

 haar overdekten of begroeven. De rijke tropennatunr deed weldra halm en bloem, struik en 

 boom op hun grafheuvel ontspruiten en bloeijen. Zoo rustten ze veilig voor verdere verwoes- 

 ting onder haar groene lijkkleed, tot ze later wel bewaard door opgraving weer aan den dag 

 kwamen. In onze beschrijving der tjandi-ruïnen spraken wij meermalen in bijzonderheden 



