265 



over een en ander, dat wij daarover hier niet verder behoeven uit te weiden, Wij verwijzen 

 daarheen. 



Crawfurd zegt : //nergens zijn eenige gebrokene stukken of puin, om holligheden of holten te 

 vullen, gebruikt, maar de steenen voegen volkomen voor de plaats, waarvoor zij geschikt (bestemd) 

 zijiv"» Dit is voorzeker geheel waar van de voornaamste tempels, voor zoo ver ik dat kon na- 

 gaan, maar het is ook waar, dat van andere tempels, wier buiten- en binnenwanden uit gehou- 

 wen steenen waren opgetrokken, de tusschenruimten, zoo niet met puin, dan toch met ruwe en 

 onregelmatige blokken waren opgevuld. Dit geschiedt nog op Bali, in zoo verre muren en poor- 

 ten, die u uitwendig toeschijnen massaal, geheel Van steenen opgetrokken te zijn, binnen met 

 klei of leemaarde zijn aangevuld. Ik moet niet vergeten er hier nog aan te herinneren, dat men 

 voor het inwendige van sommige tempels ook pleister heeft gebezigd. Dit althans zag ik op 

 de binnenwanden van Tjandi Kalassan nog in fragment over. Het mag echter als eene uitzon- 

 dering op den gewonen regel beschouwd worden, gelijk mij de bezigtiging van zoo vele tem- 

 pels daarvan overtuigde. Verder dat een later bezoeker mij heeft medegedeeld, verbindings- 

 specie tusschen de gehouwen steenen van Tjandi Kidal in Malang ontdekt te hebben, iets wat 

 ik daar niet, noch ergens elders, heb opgemerkt. 



De Hindoe- Javanen zagen voorzeker toe, dat zij voor hun geweldig zware tjandi-massa's een 

 vasten harden grond kozen. Of zij daarbij echter altijd aan voldoende fondering dachten, moe- 

 ten wij betwijfelen, omdat ik aan verscheidene tjandi-ruïnen verzakkingen ontdekte. Misschien 

 vertrouwden zij wel te zeer op den grond , of vergisten zich in hun berekening. Intusschen 

 zag ik toch ook verscheidene ruïnen, die nog in haar loodlijn stonden. 



Ik zal hier laten volgen, wat ik elders omtrent de fondamenten van Boro-boedoer gaf , en ver- 

 wijs voor het regt verstand daarvan naar hun beschrijving. 



Wilsen zegt: //het fondament rust op eene vette kleiaarde , en is zeker niet diep genoeg uitgegra- 

 ven, zoodat ten gevolge daarvan door den daarop gestapelden z waren, ongelijk verdeelden last vele 

 verzakkingen zijn ontstaan". "Wij meenen te moeten gelooven dat Boro-boedoer op geen eigenlijk 

 gezegd fondament rust. Wij merkten reeds op, dat men vroeger niet slechts den vloer van het 

 klokkamertje opgebroken, maar ook eenige voeten beneden dien in den heuveltop, waarboven de 

 Dagobha verrijst, gegraven heeft. In deze diepte staat thans het Dagobha-beeld. De Da- 

 gobha-klok is voorzeker het meest kolossale gedeelte van Boro-boedoer. Geen ander heeft voor 

 zich die hoogte, dien omvang, die zwaarte van kubiek- voeten aan steenen op zoo beperkte 

 ruimte. Daarom, hadden zij Boro-boedoer op fondamenten gebouwd, dan zouden wij die vooral 

 onder zijn dom, zijn Dagobha-klok , moeten vinden. Maar nu ontdekken wij , in de uitgegraven 

 diepte staande, niets daarvan. Wij zien slechts vier niet hooge lagen van steenen, waartusschen 

 de opgebroken vloer heeft gelegen; daarboven verrijst de wand van het klokkamertje. Onder die 

 aan den kant uitkomende vier lagen zien wij nog, rondom, de oorspronkelijke leemaarde der 

 heuvels. Hadden zij voor de klok een fondament gelegd, dan zouden wij hetzelve w r el tot de 

 diepte van eenige voeten en verbreedend onder de cirkelmuren van het kamertje zien uitko- 

 men, zoo het niet de geheele tusschenruimte had ingenomen. 



Vroeger zeiden wij : Boro-boedoer rust op verdeelde, op verschillende fondamenten. Gelijk name- 



3i 



