266 



lijk de Dagobha-klok hebben ook de drie cirkelterrassen en de vier galerijen ieder haar eigen 

 fondamenten, maar fondamenten, gelijk wij meenen, gelijk aan dat der klok, slechts bestaande 

 uit drie, vier of vijf lagen steenen, waarop men aanstonds het gebouw is begonnen op te trekken. 



De heuvel, om en op welks top Boro-boedoer is gebouwd, bestaat uit een vaste leemaarde. 

 De Hindoe-Javanen zullen hebben gemeend, dat die voldoende was om zonder verdere hulp 

 der kunst hun Boro-boedoer te dragen. Gelijk men in een zachten of moerassigen grond er van 

 zelf tce komt om eenig op te rigten gebouw goede fondamenten te geven, zoo konden zij dit, 

 wegens de vaste en zamengepakte leemaarde, voor Boro-boedoer ook even gemakkelijk nala- 

 ten. Misschien stampten zij eerst den grond aan, en deden er toen hun bouwvferk van millioenen 

 ponden steenenlast op verrijzen. 



Voorzeker zou Boro-boedoer zich bij een goed gelegd fondament in beteren toestand bevin- 

 den, dan dit thans het geval is. Ik geloof niet, dat nog ergens een der muren in loodlijn 

 staat. Overal ziet gij ze meer of minder naar voren of naar achteren overhangen. In de on- 

 derste galerij hangen op de meeste plaatsen de muren naar elkander toe, op sommige plaat- 

 sen zeer zigtbaar met instorting dreigend, waardoor de schoone basreliefs onder haar steenmas- 

 sa's begraven en vernietigd zouden worden. 



Wij moeten er nog bijvoegen, dat de Dagobha-ruïne, in weerwil van haar geringe fondering, 

 zoo verre wij konden nagaan, nog in loodlijn staat, en dat het uitwijken der muren ook wel 

 grootendeels te wijten is aan het werken der muren zelf, door wier voegen in den regentijd 

 steeds water sijpelt, terwijl de aardbeving en plantengroei niet minder groote schuld daar- 

 van dragen. In de kamer van den tempel Selo Grio (Magelang) gravende stiet ik op vele 

 stukken en brokken steen; daarmee mag men wel daar en ook elders den grond onder de 

 muren hebben vast en hard gestampt, om een goede grondlaag te krijgen. Voor Selo Grio, 

 geenszins groot noch zwaar gebouwd, was die echter niet voldoende; want ook deze tempel is 

 verzakt. Maar hoe vele anderen overal, waaraan ik geen de minste verzakking kon ontdek- 

 ken. Dat zal wel vooral aan den goed gekozen vasten of rotsigen grond, waar men de tempels 

 plaatste, te danken zijn. 't Is waar Crawfurd zegt: //de bouwmeester van Brambanan heeft de 

 kunst bezeten om een elliptischen boog en een gewelf te maken; want de ingangen en poor- 

 ten zijn alle boogswijze en de daken gewelfd". Maar die bewering rust op geheel onjuiste 

 waarneming of een bedriegend geheugen. De Hindoe-Javanen hebben nimmer de kunst ver- 

 staan om bogen en gewelven te maken op onze wijze. Die kunst was en bleef hun geheel 

 onbekend. Nergens in de tempels van Prambanan of in die van eenig ander deel van Java 

 worden bogen of gewelven gevonden. Ook geen gewelfde daken of poorten en ingangen, 

 boogswijze gebouwd. En wij zijn in de gelegenheid om dit met deugdelijke bewijzen te sta- 

 ven door 't geen we in den tempel van Djabang en de minaret van Koedoes zagen, beiden van 

 gebakken steen gebouwd, de laatste uit Java's overgangstijd uit het hindoeïsme tot het moham- 

 medanisme. Zoo ergers, dan moesten wij ze daar vinden, bogen of gewelven, indien de Java* 

 nen ze hadden kunnen maken. Maar het dak van Tjandi Djabang verrijst inwendig pyrami- 

 daalvormig, gevormd door de steeds overspringende hoogere steenlagen der zijden, die zich ein* 

 delijk in het toppunt vereenigen, gelijk die der zooveel oudere tjandi's van gehouwen steen 



