280 



insignia daartoe moeten gebragt worden, tevens te hoog staan voor de Java-type, of dekenmer- 

 ken missen om tot de Modjopahit-type gebracht te kunnen worden, beneden vele van wier beel- 

 den het dikwijls in sculptuur-verdiensten staat. 



Het spreekt Tan zelf, dat de Hindoe-caucasische type wel zijn verschillende phasen gehad zal 

 hebben, hoogst waarschijnlijk zelfs in denzelfden tijd op verschillende plaatsen in Java's ooste- 

 lijk of meer westelijk deel. Immers, we moeten gelooven, dat die deelen zelden onder een zelfde 

 heerschappij zullen vereenigd zijn geweest — misschien was dit wel nimmer het geval — , maar dat, 

 althans meestal, afzonderlijke rijken bestonden zonder betrekking tot elkander, ware het ook 

 maar alleen door de natuurlijke gesteldheid des eilands, en gemis van communicatie-wegen, 

 waaraan men in die tijden nog niet veel deed. Bovendien brachten de kolonisten ongetwijfeld 

 naar dit deel een meer, naar dat deel een minder ontwikkeld kunsttalent; terwijl wel altijd, 

 op dezelfde plaats en in denzelfden tijd, nevens meesters ook leerlingen in het vak hamer en 

 beitel zullen gehanteerd hebben voor tempels en beelden. 



Wij zeiden, dat men zich wel hoeden moest, om ook in de beste representanten onzer type 

 idealen te verwachten. Verre daarvan. 



Hierop komen wij thans terug. Terecht maakt Wilsen twee hoofdaanmerkingen op de basre- 

 liefs van Boro-boedoer: hoofdaanmerkingen, die wij kunnen uitstrekken over alle basreliefs, 

 ook beelden, retjo, de meest uitstekende van Java. 



De eerste is: van eene diepere, op het karakter des menschen, op zijn aandoeningen, drif- 

 ten en hartstochten gegronde studie, welke de Grieksche werken overal vertoonen, vinden wij 

 hoogst zelden een spoor. Hun gelaat is te zeer met de Nirwana-type overtrokken. Wij 

 zien effen voorhoofden en wangen, aandachtig neergeslagen oogen, zacht op elkander rus- 

 tende lippen. De tweede aanmerking, even juist, zegt: wij zien geene gespierdheid of zachte vor- 

 men des vleesches aan de lichamen; de dieper liggende deelen van het vleesch zijn te vol. 

 Zij zijn daarom overgevulde vormen als vleeschklompen. 



De laatste aanmerking is ook geheel toepasselijk op de beelden van het vaste land. 

 Ook zij missen, gelijk die van Boro-boedoer en Java, ontleedkundige en juiste omtrekken; 

 de lichamen zijn te zeer gevleescht, niet gespierd. Moor (*) schrijft dit toe aan het vele 

 baden en zalven in Indië, dat de omtrekken des lichaams verwijfd maakt, en den beeld- 

 houwer er daarom minder op doet achten; Erkine ( 2 ) meent het te moeten wijten aan de 

 vele symbolen der Indische eeredienst, welke den kunstenaar te zeer zouden bezig houden 

 en zoo verhinderen om tot het hoogere der kunst, de anatomie des lichaams, zich te ver- 

 heffen. Mogelijk, dat beiden ook iets daartoe hebben bijgedragen; maar ik meen daarvoor 

 nog andere oorzaken, en naar 't mij voorkomt meer geldende, te moeten noemen. De Javaan 

 mist reeds van nature de gespierdheid van den Europeaan ; de spieren komen betrekkelijk 

 weinig of niet in zijn vleezig lichaam uit. De oosterling is ook te weelderig, te verwijfd, 

 om voor zijn kunst niet meer behagen te hebben in een gevuld en vleezig dan in een 



Q) The Hindu pantheon p. 248, 420. 

 ( 2 ) Bombay Transactions. 



